“Zo snel mogelijk een vaccin op de markt brengen, is niet hetzelfde als een gezondheidsstrategie”

Voor Els Torreele, voormalig directrice van de ‘Toegang tot Geneesmiddelen’-campagne van Artsen zonder Grenzen, is het duidelijk: we moeten een einde maken aan de versnippering en wereldwijd samenwerken. Landen kunnen in functie van het algemeen belang prioriteiten opleggen.

De vaccins tegen Covid-19 zijn er, maar dat stelt u niet gerust. Waarom niet?

Els Torreele. De voorbije jaren is het biomedisch onderzoek overgedragen aan de markt. Men geeft de grote farmabedrijven de vrije hand, in de meest klassieke betekenis van het kapitalisme. Zij moeten de gezondheidsproblemen oplossen door technologische antwoorden te bieden. De overheid legt hen geen enkele voorwaarde op en wacht simpelweg tot de farmabedrijven de wereld redden.

Dat is precies wat nu gebeurt in de race naar vaccins tegen Covid-19. In dit stadium bevat de communicatie over de klinische tests niet alle elementen: niemand weet of de vaccins die in het nieuws zijn de besmettingsketen van het virus onderbreken, terwijl dat toch essentieel is om te bepalen hoe efficiënt een vaccin is. Wat ze ons nu vertellen is dat we, twee tot drie weken na de inspuiting, een zekere bescherming zullen hebben tegen de ziekte. Met andere woorden, voor de volksgezondheid is het absoluut noodzakelijk meer te weten over hoe efficiënt een vaccin is en hoe lang het bescherming biedt.

Els Torreele is gastdocent aan het Institute for Innovation and Public Purpose (IIPP, Instituut voor Innovatie en Openbaar Belang) van het University College London. Dit interview verscheen op 23 november 2020 in de Franse krant L’Humanité.

Landen hebben de macht om beslissingen te nemen afgestaan aan grote bedrijven in een sector die enorm gefinancialiseerd is. De overheid investeert in onderzoek en de organisatie van klinische tests, geeft rechtstreekse subsidies voor de ontwikkeling van vaccins, productie-infrastructuur en logistieke infrastructuur, er is het systeem van vooraf intekenen op vaccins tegen torenhoge prijzen.

Door al die tussenkomsten van de overheid hebben we al drie of vier keer betaald voor de vaccins, zonder dat er ook maar iets van de multinationals is geëist. De regeringen hebben de markt laten beslissen. Farmabedrijven konden doen wat hen in deze noodsituatie het meest praktisch leek, maar dat is niet noodzakelijk hetzelfde als een middel ontwikkelen dat voor iedereen toegankelijk is. Het vaccin dat de race heeft gewonnen, is dat van Pfizer-BioNTech. Dat moet bewaard worden bij -70°C. Het is een gigantische uitdaging.

WHO: wordt het toekomstig coronavaccin wereldwijd een publiek goed?

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft allerlei initiatieven genomen om de inspanningen te coördineren. Hoe kan het dat Big Pharma die zomaar naast zich heeft neergelegd?

Els Torreele. De Wereldgezondheidsorganisatie kan helemaal niets opleggen. De WHO, dat zijn de landen, en die hebben niet de moed gehad om in te zetten op een wereldwijde strategie voor volksgezondheid! Maar dat is niet alles: ook de agentschappen die verantwoordelijk zijn voor de volksgezondheid zijn niet bereid al hun bevoegdheden in de schaal te werpen. Ze zijn opgericht als beschermers van het openbaar belang, maar in de loop der tijd zijn ze flink veranderd en beperken ze zich tot het begeleiden van medische innovaties voor patiënten. Het is hemeltergend, in hun jaarverslagen feliciteren ze elkaar met de hoeveelheid producten die ze hebben goedgekeurd. Maar ze staan aan de kant als het gaat om het bedenken van de nodige instrumenten en de coördinatie om de pandemie te verslaan, zoals ze dat vandaag doen. De algemene concurrentiestrijd staat wereldwijde samenwerking in de weg en zorgt voor versnippering. Die zou wel eens rampzalig kunnen zijn. In plaats van na te denken hoe we de pandemie wereldwijd kunnen aanpakken, hebben de rijkste landen honderden miljoenen dosissen van de vaccins gekocht en vragen zich nu af wat ze daarmee moeten aanvangen. Dat kun je toch onmogelijk een gezondheidsstrategie noemen?

Corona versla je niet met een appje op je smartphone

Hoe kunnen we uit die gevaarlijke impasse raken?

Els Torreele.  Door Covid-19 hebben we de multinationals en hun winstmodel weer de teugels in handen gegeven. Sinds een paar jaar werd de farma-industrie, die meer geld uitgeeft aan marketing dan aan onderzoek en ontwikkeling, in de verdediging gedwongen: onder druk van verschillende bewegingen en de maatschappij werden er flink wat vragen gesteld bij de looptijd van patenten, bij monopolies, bij het op de markt brengen van behandelingen zonder enige therapeutische waarde, de exorbitante prijzen van sommige geneesmiddelen – die soms honderdduizenden euro’s kosten, bedragen die in Europa de sociale zekerheid dan maar moet neertellen. En opeens was er de pandemie. De regeringen doen het in hun broek en de grote bedrijven profiteren ervan om hun blazoen op te poetsen. Dit is hun moment, een kans die ze niet laten liggen. De CEO’s praten rechtstreeks met de regeringsleiders en die betrekken de samenleving en de landen in het zuidelijke halfrond niet bij die gesprekken.

Intussen overtroeven de leiders van de grote landen, behalve dan Trump, elkaar met ronkende verklaringen over een vaccin dat een “wereldwijd openbaar goed” moet zijn.

Els Torreele. Dat zijn holle verklaringen, maar het was de eerste keer dat we zoiets hoorden. De eis van de regeringsleiders dat iedereen in de hele wereld, op een eerlijke manier toegang moet krijgen tot betaalbare vaccins, is een primeur, dat moeten we wel onderstrepen. Iedereen weet dat in het licht van deze pandemie niemand beschermd zal worden zolang niet iedereen beschermd is. Jammer genoeg primeren het opportunisme en het nationalisme van de rijksten. De farma-industrie vaart er wel bij: die vroeg al onophoudelijk vooruitbestellingen van en subsidies voor antibiotica, die volgens de sector niet rendabel genoeg zijn, en nu profiteert ze van Covid-19 om dat model ook in de toekomst toe te passen en nog te versterken: de risico’s financieren met overheidsgeld en de winsten versluizen naar de zakken van de aandeelhouders.

Lees verder onder de foto

Bedrijven die de wetenschappelijke resultaten slechts gedeeltelijk vrijgeven, commerciële contracten waarbij de prijs van het vaccin geheim wordt gehouden en de verantwoordelijkheid voor eventuele nare bijwerkingen naar de overheid wordt doorgeschoven. Zal dat voortdurende gebrek aan transparantie er niet voor zorgen dat het wantrouwen tegenover vaccins zal groeien? Zeker nu we zien dat er almaar meer complottheorieën opduiken.

Els Torreele. De persberichten van de multinationals zijn allesbehalve transparant, dat is waar. En het is nog erger! Die bedrijven bepalen zelf de protocollen, om zo vlug mogelijk resultaten te kunnen voorleggen, resultaten die zo verleidelijk mogelijk moeten zijn voor de markt. De bedrijven hebben daar natuurlijk rechtstreeks financieel belang bij. Het gebrek aan transparantie over de complete gegevens, over de bestellingen van de landen, hoe de vaccins verdeeld zullen worden, waar ze geproduceerd zullen worden, dat zijn allemaal elementen die het wantrouwen tegenover de vaccins nog zullen vergroten. De redenen daarvoor zijn voor een deel terecht, maar voor een deel ook niet.

Hoe de coronatests de mondmaskers van de tweede golf werden

Wat die complottheorieën betreft, ik heb eerlijk gezegd geen idee wat we daartegen kunnen doen. Maar wat die andere zaken betreft, moeten we absoluut aandringen op bewijzen, gegevens, transparantie. We moeten de discussie absoluut aangaan. Het commercieel geheim mag geen uitvlucht zijn om die uit de weg te gaan. Iedereen moet zelf zijn mening kunnen vormen. We moeten met zekerheid weten wat er bekend is, wat er nog geverifieerd moet worden in studies, enz. Die transparantie is echt noodzakelijk. In een tijd waarin er zoveel wantrouwen is tegenover de politiek, de multinationals en zelfs tegenover de wetenschap, zou het een grote fout zijn om nog meer onduidelijkheid te creëren.

Testen, opsporen en isoleren: onmisbaar om het virus onder controle te houden

Hoe kunnen we ervoor zorgen dat het openbaar belang weer op de eerste plaats komt in de wereldwijde strijd tegen deze gezondheidscrisis?

Els Torreele. Toen men op het idee kwam om een mens naar de maan te sturen, hebben de landen duidelijke, nauwkeurig omschreven criteria vastgelegd. Het ging er niet om in de buurt van de maan te komen. De opdracht was klaar en duidelijk, men moest voet op de maan zetten.

We mogen niet wachten tot de markt de wereld redt, landen moeten ambities formuleren en prioriteiten vastleggen. Aan wetenschap doen volgens de concurrentielogica en patenten die voortvloeien uit publiek onderzoek vervolgens afstaan aan multinationals, dat kan niet anders dan slecht aflopen. Want als je de concurrentie laat spelen, krijg je oplossingen die automatisch minder goed zijn dan wanneer ze voortvloeien uit een wereldwijde samenwerking waarbij iedereen op de hoogte is van de successen en mislukkingen van anderen en daaruit leert. Vandaag gebruiken alle westerse multinationals, maar ook de laboratoria in andere machtige landen als China, min of meer dezelfde technologieën om hun vaccins te ontwikkelen, maar ze delen niets met elkaar. Het moest snel gaan, de hele markt stortte zich op hetzelfde domein – ons immuun maken tegen het Spike-eiwit, het eiwit waardoor het coronavirus de cellen binnendringt – en niemand verdiepte zich in andere paden die tot een wereldwijde strategie voor volksgezondheid zouden kunnen leiden.

Overheden speculeren op vaccins en kopen ze massaal aan. Alles draait nu om het vaccin, het is het enige wat momenteel telt in de strijd tegen Covid-19. Waarom zal dat volgens u niet voldoende zijn?

Els Torreele. Meer dan 7 miljard mensen die elk twee dosissen moeten krijgen, het is allemaal al uitgerekend. De instrumenten van de markt treden in werking, in zekere zin zijn het consumptiegoederen die gepusht worden vanuit een winstlogica. Maar het is heel simplistisch te denken dat alles via een vaccin moet gebeuren waarmee alle inwoners op aarde ingeënt moeten worden. Een echte wereldwijde strategie voor volksgezondheid zou alle aspecten moeten onderzoeken van alle instrumenten waarover we beschikken: hoe de pandemie in de verschillende regio’s evolueert, enz. Welke bevolkingsgroepen kunnen meteen het meeste baat hebben bij een vaccin?  Dat is de vraag die men zou moeten stellen, maar landen zijn daar absoluut niet mee bezig. Ik sprak onlangs met een collega in Kameroen. Daar is de pandemie tot dusver goed onder controle gebleven, maar malaria en andere ziekten blijven vele doden maken en om daar iets aan te doen is geld nodig. In Vietnam, Taiwan en Hongkong is er op een efficiënte manier aan preventie gedaan. Dus misschien is het niet eens nodig om de hele wereld te vaccineren met een product waar we nog zo weinig over weten. Als we mondmaskers dragen en de afstandsregels respecteren, zal dat minder winst opleveren, maar het allerbelangrijkste is dat het lukt om de pandemie in te dijken!

Een Europees Burgerinitiatief

“Geen winst op de pandemie”

Dat is de slogan van een Europees Burgerinitiatief dat de Europese Commissie wil verplichten het Covid-19-vaccin uit de handen van de farmaceutische multinationals te halen. De Burgercoalitie wil dat een vaccin beschikbaar en toegankelijk is voor iedereen, en eist ook volledige transparantie en publieke controle. Het initiatief wordt gesteund door vakbonden, sociale bewegingen, ngo's en activisten in tien landen. Ook de PVDA steunt dit Europese burgerinitiatief ten volle.

Een vaccin moet een centrale rol spelen in de strijd tegen Covid-19. De Europese Commissie sloot daarom miljardencontracten af met verschillende farmaceutische multinationals. Het is dus de belastingbetaler van de verschillende Europese landen die betaalt voor de ontwikkeling, productie en aankoop van het vaccin. Maar de voorwaarden blijven wel geheim.

“Wij betalen vandaag drie, vier keer voor dit vaccin. Een ware hold-up op onze sociale zekerheid. Het Burgerinitiatief heeft volledig gelijk als het zich afvraagt waarom het vaccin dan het privé-eigendom van een farmabedrijf moet zijn”, stelt Marc Botenga, Europees parlementslid voor de PVDA.

Ook het vaccin zelf blijft, ondanks publieke financiering, eigendom van de farmaceutische multinationals.

Via een unieke samenwerking met meer dan tien linkse partijen uit heel Europa, samen met de fractie van Europees Verenigd Links (GUE/NGL) in het Europees Parlement, lanceerde de PVDA in juni zelf een petitiecampagne om de druk op de Europese Commissie op te voeren en de invloed van de farmaceutische lobby in te perken.

“In het Europees Parlement heb ik de macht van de farmalobby gezien”, zegt Marc Botenga. “Daarom is dit Burgerinitiatief zo belangrijk. Tegenover de macht van de farmaceutische multinationals, hebben we nood aan een sterke sociale beweging, doorheen Europa. Gezondheid moet voorrang krijgen op de winsten van de farmaceutische multinationals.”

Steun het Burgerinitiatief