Anton Jäger: “Militarisering is een fout antwoord op reële vraagstukken”

“Er is in ons land een pover debat over militarisering”, zegt Anton Jäger, docent aan de universiteit van Oxford en publicist bij onder meer The New York Times. Meer geld voor wapens zou een garantie zijn voor Europese onafhankelijkheid en de heropleving van de Europese industrie. Maar volgens Jäger spreken de feiten dat tegen. “Het is allemaal theater.”

Herbewapening is een politieke keuze die alom wordt voorgesteld als onvermijdelijk en onomkeerbaar. Tegenspraak wordt nauwelijks geduld. Wie zich principieel uitspreekt tegen een nieuwe wapenwedloop, wordt snel aan de kant geschoven als naïeve vredesduif of nuttige idioot van Poetin. Daarom is het voor Anton Jäger belangrijk om naar de nuchtere feiten te kijken. Die laten namelijk duidelijk zien dat militarisering ook op eigen termen niet de beloofde oplossingen biedt.

Lees verder onder de foto

Het lijkt vaak alsof de trein van de militarisering aan het rollen is gegaan door de oorlog in Oekraïne. Is dat zo?

Anton Jäger. De vraag naar Europese militaire onafhankelijkheid dateert niet van de Russische invasie in Oekraïne. Het begint ook niet bij Trump of zijn voorganger Biden. We zien die vraag al bij Obama. Daar was er al een oproep aan Europa om zelf in te staan voor militaire veiligheid. Omdat de VS hun militaire focus toen al naar Azië hebben verlegd en zich niet op verschillende fronten tegelijk kunnen richten. De Russische invasie heeft dat proces zeker versneld, maar het is niet zo dat de Russische agressie in Oekraïne tot dat plotse ontwaken heeft geleid.

Meer geld voor wapens zou Europa niet alleen militair onafhankelijk moeten maken, het zou ook de Europese industrie ten goede komen. Klopt dat?

Anton Jäger. Dat is zeker wat ons wordt voorgehouden, maar in de praktijk toont die belofte zich hoogst discutabel. Het is interessant om eens te gaan kijken naar de voormalige Audi-fabriek in Vorst. Eerder dit jaar uitte Theo Franken de hoop er een wapenfabriek van te maken. Die zou voor werkgelegenheid zorgen én de export zou veel kunnen opbrengen: twee vliegen in één klap. Het is allemaal niet doorgegaan, de gebouwen staan nog altijd leeg. Vorst is een beetje symbolisch voor het feit dat militarisering onze industrie niet zal redden.

Bij het Duitse Volkswagen zijn er het voorbije jaar 35.000 banen verloren gegaan. Ook daar wil men omschakelen naar wapenindustrie. Maar van de 35.000 verloren jobs kunnen er nu maximaal 8000 naar wapenproducenten gaan. Op vlak van tewerkstelling is die omschakeling dus nogal mager. Feit is vooral dat de Europese wapenindustrie globaal gezien amper competitief is. In de top tien van meest competitieve wapenbedrijven staat geen enkel Europees bedrijf, één Brits conglomeraat uitgesloten. Dat betekent natuurlijk dat een groot deel van de extra budgetten voor defensie niet naar Europese producenten zal gaan maar naar de VS. Zij hebben de meest innovatieve wapenindustrie. Het idee dat we zo Europese onafhankelijkheid creëren, is een pijnlijke illusie. Wat we vandaag zien, is vooral een heronderwerping aan de VS, met sturing vanuit Washington. Iets wat in de vertogen van Ursula von der Leyen en Kaja Kallas natuurlijk al te goed hoorbaar is.

Lees verder onder de foto

Toch worden meer militaire uitgaven voorgesteld als de enige optie.

Anton Jäger. Er is een Europees defensievraagstuk, dat klopt. Maar dat vergt een project van niet enkel meer maar vooral verstandiger geld uitgeven. Als we de militaire capaciteit van alle Europese landen bij elkaar tellen, dan zien we dat die veel groter is dan die van Rusland en de VS. Maar er is te weinig Europese samenwerking, en een groot deel van de Europese defensie is ondergeschikt gemaakt aan de Navo.

We zouden moeten nadenken over een Europese defensiestructuur die losstaat van de Navo. De discussie daarover is er in de jaren 1990, na de Koude Oorlog, wel degelijk geweest. Maar die werd snel onderbroken, omdat de VS geen enkele intentie hadden om hun militaire aanwezigheid in Europa af te bouwen. Bovendien zien we ook dat bepaalde Europese stemmen met betrekking tot Rusland al te graag het diplomatisch pad hebben afgezworen. Daardoor zijn in 2022 heel wat diplomatieke opties nooit fatsoenlijk verkend. Soms heeft iemand als Ursula von der Leyen de Amerikaanse lijn nog enthousiaster vertolkt dan de Amerikanen zelf. Dat maakt dat we nu in een impasse zitten, waarin het steeds moeilijker wordt om de oorlog te beëindigen en Europa geen geloofwaardigheid meer heeft. Er dringt zich dan de vraag op hoe we een Europees defensiebeleid kunnen voeren dat niet door de VS wordt gedicteerd, waarin de lidstaten op een rationele manier samenwerken en waarin ook diplomatie haar rol terug opeist.

Er zijn in de jaren 1990 dus grote vergissingen begaan.

Anton Jäger. Er was toen een relatieve openheid om te praten over hoe de wereldorde er na de Koude Oorlog uit zou kunnen zien. Maar de VS hebben geleidelijk de keuze voor hypermacht gemaakt en een absolute alleenheerschappij opgeëist. Europa heeft die beweging nooit voldoende tegengewerkt. Het idee dat er een veiligheidsorde zou kunnen uitgebouwd worden buiten de Navo, waarin ook Rusland geïntegreerd zou worden, is niet ernstig overwogen. Zo heeft Europa zich in een hoekje laten drummen.

Europa moet meer investeren in defensie omdat de VS hun militaire capaciteit op China richten. Waarom die Amerikaanse vijandigheid tegenover China?

Anton Jäger. Het lijkt me logisch dat elites in de VS niet willen dat er iemand op het wereldtoneel verschijnt die hen zou kunnen overklassen. China is al decennia bezig zijn oude onafhankelijkheid op te eisen, en wie vandaag door China reist, kan bevestigen dat China absoluut geen arm land meer is, maar op veel vlakken voorop loopt. In de VS heerst dus het idee dat de economische opkomst van China de economische ondergang van de VS betekent.

Voor mij wijst dat er vooral op dat het in de Amerikaanse politieke cultuur onmogelijk is om te zien dat de economische en sociale malaise van het land veel meer te maken heeft met interne dan met externe factoren. Het is een klassieke boemanstrategie: wij zijn niet in staat om na te denken over hoe we alles intern zelf verbrod hebben, dus zoeken we een externe zondebok.

Lees verder onder de foto

Neem nu de industriële malaise in de VS. Het idee dat China verantwoordelijk zou zijn voor de Amerikaanse de-industrialisering, is betwijfelbaar. Die de-industrialisering begon al in de jaren 1950-1960 en escaleerde in de jaren '70. China stond toen op de wereldmarkt nog nergens. En net heel wat Amerikaanse bedrijven hebben in de jaren 1980 en 1990 zelf hun vestigingen verhuisd naar China om te kunnen concurreren met Japan. Verder is er ook het idee dat China verantwoordelijk zou zijn voor een overcapaciteit aan elektrische auto's en zonnepanelen. Een andere visie is dat de Chinese productie in die sectoren net zo sterk is omdat China het enige land is dat de groene transitie serieus neemt. De Europese en Amerikaanse groene industrie loopt achterop. Dat is niet omdat China “vals” zou spelen, maar omdat wij vergroening zelf verwaarlozen.

En Europa gaat mee in dat anti-Chinese verhaal.

Anton Jäger. Ja, en dat strookt niet eens met ons Europese eigenbelang. Heel de Duitse exporteconomie, waarvan ook andere Europese landen afhankelijk zijn, draaide grotendeels op die connectie met China. Maar ook hier wordt niet nagedacht over eigen foute beleidskeuzes, maar wordt het Amerikaanse verhaaltje over Chinese manipulaties en bedreiging klakkeloos overgenomen.

Over de Chinese benadering van mensenrechten valt meer kritiek te uiten dan over die vermeende Chinese overcapaciteit. Dat is zeker een legitiem debat, maar je lost die kwesties niet op met gemoraliseer. Bovendien valt het Europa na Gaza moeilijk om daar met enige morele autoriteit over te spreken. Europa toont zich totaal hypocriet tegenover de genocide in Gaza. Hoe zou Europa anderen nog de les kunnen spellen? Het is veel rationeler om opnieuw een kritische koppeling te zoeken met China, hoewel die natuurlijk niet onvoorwaardelijk moet. China is bijvoorbeeld ook geen paradijs op vlak van vakbondsrechten.

Onvermijdelijk zal militarisering een sociale kost hebben.

Anton Jäger. We weten allemaal dat militaire uitgaven niet gecombineerd kunnen worden met sociale uitgaven. Elke euro die naar wapens gaat, moet vandaag nu eenmaal bij sociale uitgaven worden weggehaald. Theo Franken spreekt ook altijd over de “vetpot” van de sociale zekerheid waar nog wel wat miljarden te halen zijn voor defensie. De kans dat extreemrechts hier bij de volgende verkiezingen voordeel uit haalt, is reëel.

De militarisering dringt zich ook cultureel op, met bijvoorbeeld een programma als “Kamp Waes”. Officieren uit dat programma duiken op in talkshows en zeggen dat er op school schietlessen moeten worden gegeven. Het wordt steeds moeilijker om dat soort dingen in vraag te stellen. Oorlog creëert tenslotte een sfeer van noodzakelijkheid, waarin elk debat wordt gesmoord met dooddoeners als "Wilt u dan dat Poetin morgen met zijn tanks in Brussel staat?". Zo komen discussies over democratische en sociale rechten onder hoogspanning te staan.

Lees verder onder de foto

Het wordt ook meer en meer een antwoord op binnenlandse problemen. We zien hoe president Trump het leger naar verschillende steden stuurt als oplossing voor al dan niet reële veiligheidsproblemen. Onmiddellijk wordt ook bij ons het idee opgeworpen om soldaten in te zetten in Brusselse wijken.

Anton Jäger. Ook daar zie je dat men niet serieus wil nadenken over hoe men problemen, in dit geval drugsgerelateerd geweld, kan aanpakken. Iedereen met kennis van zaken zal je vertellen dat het inzetten van het leger misschien wel stoer oogt, maar eigenlijk onzinnig is. Het leger is daar zelf ook geen vragende partij voor. Ook de bewoners van die buurten vragen natuurlijk niet om soldaten. Het is omdat er niet over echte oplossingen wordt nagedacht dat naar de oorlogstaal wordt gegrepen, als laatste uitweg. Het camoufleert vooral dat men geen echte oplossingen heeft.

Hoe doorbreken we deze militaire logica?

Anton Jäger. Een principieel pacifistisch argument stuit vandaag op grenzen. Net daarom is die feitendiscussie zo cruciaal. Als we volop investeren in de wapenindustrie, zal er ook voortdurend oorlog gevoerd moeten worden. Dat is uiteindelijk de enige manier om die wapenindustrie draaiend te houden. Om de blijvende vraag naar wapens te garanderen, zal de oorlogshonger dus altijd gevoed worden. Theo Francken dweept bijvoorbeeld sterk met het Israëlische model – er heerst daar volgens hem een benijdenswaardige militaire ethiek. Zo is Europa zichzelf op wereldschaal moedwillig aan het reduceren tot een soort provincie. Dat is historisch interessant, maar verkleint ook de positieve bijdrage die we in het nieuwe heden kunnen maken.

Er moet een echt inhoudelijk debat worden gevoerd over Europese buitenland- en defensiepolitiek. Maar dan moet er ooit buiten de NAVO worden gedacht: laten we echt nadenken over hoe we Oekraïne tot een neutrale bufferzone maken en Rusland kunnen integreren in een Europese veiligheidsorde. De ideologische bloedarmoede in beleidskringen vandaag maakt dat niet tot een dankbare taak. Er wordt reflexief in pro- Amerikaans kaders gedacht, waarbinnen wordt aangenomen dat de huidige militarisering alle problemen zal oplossen. Maar militarisering maakt Europa niet onafhankelijk en is ook geen oplossing voor de Europese industrie.

Er wordt compleet voorbij gegaan aan de essentiële problemen van onze industrie, namelijk onderinvestering, te weinig publieke controle en te weinig sturing op vlak van groene productie. De Europese auto-industrie herlanceren of investeren in groene productie, samen met een rationeel defensiebeleid, zou zinvoller zijn.