Sarah Scheepers: “We moeten hardop durven zeggen dat onze regeringen racistisch beleid voeren”

“We zitten allemaal in hetzelfde schuitje.” Kopstukken van de federale of Vlaamse regering herhalen het veelvuldig. Zo willen ze ons vertellen dat het voor iedereen moeilijke tijden zijn en dat de inspanningen voor besparen en hervormen gelijk verdeeld worden. “Onzin”, zegt Sarah Scheepers, coördinator bij Ella, kenniscentrum voor gender en etniciteit. “De regeringsmaatregelen bevestigen en verdiepen de structurele ongelijkheid.” Zo worden mensen met een migratieachtergrond onevenredig getroffen.

Sinds het aantreden van de nieuwe regeringen in 2024 waarschuwen adviesraden, middenveldorganisaties en vakbonden onophoudelijk dat de nieuwe beleidskeuzes niet voor iedereen dezelfde impact hebben.

Mensen met een migratieachtergrond vormen een specifieke groep die door de regeringsmaatregelen op federaal en Vlaams niveau bijzonder getroffen wordt. Niet alleen worden deze mensen scherp geviseerd in het verstrengde asiel- en migratiebeleid, ook nieuwe regelgeving voor onder meer de arbeidsmarkt, het woonbeleid, het onderwijs of de kinderopvang resulteert in verdere ongelijkheid en uitsluiting.

Als je onze regeringsleiders hoort herhalen dat de inspanningen eerlijk verdeeld worden, wat denk je dan?

Sarah Scheepers. Dat is natuurlijk helemaal niet zo. Ook bij vorige regeringen werden de inspanningen niet eerlijk verdeeld. Maar de oneerlijke verdeling was nooit eerder zo duidelijk zichtbaar als vandaag.

Kijk naar de arbeidsmarkt. Die is volledig gesegregeerd. Geslacht, kleur, etnisch-culturele achtergrond...het zijn allemaal elementen die vaak voorspellen en bepalen waar je terecht komt, veel meer dan diploma’s of competenties. Zo zie je dat mensen met een migratieachtergrond oververtegenwoordigd zijn in bijvoorbeeld transport, zorg, horeca, voeding en diensten, sectoren waar veel deeltijds en onzeker werk is met lage lonen en nachtarbeid.

Lees verder onder de foto

Heel wat sociale rechten, zoals uitkeringen en pensioenen, zijn verbonden met zo vlak en stabiel mogelijke loopbanen. In onzekere en onregelmatige jobs bouw je minder rechten en zekerheid op. Mensen met een migratieachtergrond bevinden zich vaak in die jobs waar ze steeds minder rechten opbouwen.

De maatregelen die de regering nu allemaal wil doorvoeren, verhelpen dat niet. Integendeel, de ongelijkheid wordt er alleen maar door aangescherpt. Denk maar aan de toenemende flexibilisering, het beperken van de werkloosheid in de tijd of het terugdringen van de nachtpremies.

Maar de regeringen slagen er wel in om dat allemaal netjes buiten beeld te houden.

Sarah Scheepers. Alles wordt heel neutraal geformuleerd. Er staat natuurlijk nergens geschreven: wij willen mensen met een migratieachtergrond extra treffen. Maar de effecten van de maatregelen op mensen met een migratieachtergrond zijn onmiskenbaar.

Bij de vrouwenbeweging kijken we al jaren naar hoe vrouwen op een indirecte manier door beleidsmaatregelen worden getroffen. Zo kunnen we bijvoorbeeld duidelijk zien dat vrouwen onevenredig getroffen worden door de pensioenhervorming. De regels en voorwaarden houden totaal geen rekening met de loopbaan van vrouwen.

Lees verder onder de foto

Voor mensen met een migratieachtergrond maken we die oefening nog te weinig. En dus zien we veel minder hoe ook zij een groep vormen die harder geraakt wordt. Dat gaat dan bijvoorbeeld over de manier hoe allerlei rechten steeds meer gekoppeld worden aan strengere taaleisen. Maar ook over het deels afschaffen van de nachtpremies. Want het zijn in grote mate mensen met een migratieachtergrond die nachtarbeid doen. En wie zal nog recht hebben op een pensioen waarmee je kan rondkomen? Voor mensen in onderbetaalde en onderbroken loopbanen wordt dat recht bijna onbestaand. En daar komen opnieuw de mensen met een migratieachtergrond in zicht.

Het is dus voor de antiracistische beweging belangrijk om hardop te benoemen dat de regeringen racistisch beleid voeren. En het racisme zit niet alleen bij asiel en migratie, het zit ook in het arbeidsmarktbeleid, bij de kinderopvang, bij democratische rechten, ...

Spreken we hier dan over bewust racisme?

Sarah Scheepers. Stel, je bent een beleidsmaker. Elk jaar opnieuw krijg je vanuit het middenveld documentatie aangereikt die duidelijk aantoont hoe beleidsmaatregelen de ongelijkheid organiseren. Je zegt dank u wel maar doet er verder niets mee. Je laat de arbeidsinspectie wel controleren op zwartwerk, maar niet op discriminatie. Je weet dat mensen zonder papieren enorm uitgebuit worden, dat ze zelfs in publieke projecten worden ingezet, maar je doet daar niets aan. Je weet dat arbeiders vanuit de hele wereld gedetacheerd worden en op Belgische werven terecht komen, waar ze een fractie krijgen van het loon van een Belgische arbeider, voor precies hetzelfde werk. Ook dat weet je, maar je laat het gebeuren, je organiseert het zelfs mee. Dan kan je onmogelijk zeggen dat het niet bewust gebeurt.

En de huidige regeringen maken het nog erger?

Sarah Scheepers. Ze voeren een beleid waarvan ze weten dat het de situatie versterkt. Bijvoorbeeld door taaleisen te stellen aan mensen die het al moeilijk hebben, als stok om mee te slaan, terwijl het aanbod aan taallessen actief verminderd wordt. De wachtlijsten zijn eindeloos. Of mensen krijgen niet de juiste papieren om aan die lessen te beginnen, moeten de lessen maandenlang uitstellen. Ondertussen mogen ze niet werken. Dat is actief mensen verhinderen om op een gelijke manier deel te nemen aan de samenleving. Ander voorbeeld is de aanpassing van het groeipakket. Vanaf het derde kind verhoogt dat niet meer. Welke gezinnen worden daardoor getroffen? Welke gezinnen hebben drie of meer kinderen?

Lees verder onder de foto

Beleidsmakers zijn de uitvoerende macht en hebben alles in handen om iets te doen. Maar ze doen dat actief niet, wetende welke effecten het zal hebben. Dat gebrek aan actie maakt dat we kunnen spreken van bewust racistisch beleid.

Nochtans zal elke politicus beweren dat het bestrijden van racisme en discriminatie een prioriteit is.

Sarah Scheepers. Helaas is dat niet de agenda. Ze organiseren en versterken het. En daarbij verspreiden ze actief het idee dat ongelijkheid een individueel probleem is. Dat mensen met een migratieachtergrond foute keuzes hebben gemaakt en dus zelf verantwoordelijk zijn voor de situatie waarin ze zich bevinden: ze hadden maar niet moeten migreren, het zijn slechte ouders die hun kinderen in de ellende hebben gestort, ze hadden maar beter hun best moeten doen, ze moeten maar voltijds werken, ... Dat soort framing is onverantwoord. Zo bevestig je het cliché dat alles het gevolg is van individuele keuzes en niet van structurele maatregelen.

Welk belang hebben ze daarbij?

Sarah Scheepers. Het doel is de sociaal-economische afbraak. En dat gaat samen met het afbreken van democratische rechten. Het recht op protest wordt uitgehold, huisbetredingen kunnen makkelijker uitgevoerd worden, ... We zien nu ook een ongeziene aanval op het middenveld. Organisaties worden beschuldigd van extremistische sympathieën en verliezen hun subsidies. Labo vzw bijvoorbeeld verliest alles, Vrede vzw en De Wereld Morgen moeten de helft inleveren. Niet toevallig zijn het organisaties die bezig zijn met lastige thema’s: racisme, vrede, klimaat, een tegenstem bieden, ...

We krijgen een repressief beleid. Dat hebben ze nodig om het beleid van sociale afbraak te kunnen doorduwen. Want hoe asocialer het beleid is, hoe meer mensen zich zullen verenigen in verzet. Repressie is het sluitstuk van het asociale beleid: verhinderen dat mensen zich organiseren en in beweging komen. Met op termijn wellicht als hoofdvogel het uitschakelen van de vakbonden. Uiteindelijk worden we dan allemaal eilandjes en moeten we individueel vechten voor ons eigen pensioen, ons eigen loon, ...

Hoe reageert het middenveld op deze evolutie?

Sarah Scheepers. Er is veel solidariteit onder de organisaties. Onze ruimte wordt zodanig ingeperkt dat we moeten samenwerken. Een democratie eist dat de tegenstem voeding en ruimte krijgt om het beleid een spiegel voor te houden.

Het depolitiseren van het middenveld en dreigen met het afpakken van middelen is iets wat al heel lang bezig is. Maar vandaag zit het allemaal in een stroomversnelling. We zien vandaag ook dat voorzichtig zijn zeker niet betekent dat je als organisatie veilig bent. Stilte zal ons niet beschermen. Zodra je het voor bepaalde mensen en groepen opneemt, kom je in het vizier, of je dat nu op een voorzichtige of radicale manier doet. Het is belangrijk dat we ons niet uit elkaar laten spelen. We moeten samen de sociale strijd voeren.

Zie je dat ook gebeuren?

Sarah Scheepers. Bij Ella werken we bijvoorbeeld sterk op het kruispunt van gender en etniciteit, op de positie van vrouwen met een migratieachtergrond. We kijken naar de mechanismen die maken dat gender en etniciteit ongelijkheid creëren en vergroten. Dat brengen we binnen bij de vakbonden. Dat is belangrijk om de kwetsbare groepen te organiseren en samen te brengen. Ik geloof in de kracht van de vakbonden om alle werkende mensen te verenigen. Als er iets ons verenigt, dan is het wel werk. Het feit dat je moet werken om rond te komen, is een ontzettend verenigend element, ongeacht wie je bent, in welke god je gelooft, met wie je naar bed gaat of welk geslacht je hebt.

Lees verder onder de foto

Ik heb in de vijftien jaar dat ik in het middenveld werk nog nooit zoveel samenwerking gezien tussen vakbonden en middenveld. De samenwerking tussen vrouwenorganisaties, etnisch-culturele minderheden, LGBTQ+, vakbonden, de cultuursector ... die moeten we meer op elkaar afstemmen. Niet elke club apart voor zijn eigen strijd. Zo leren we om samen naar boven te stampen en niet naar elkaar.

Daarom is het ook essentieel dat verschillende organisaties en groepen elkaars specifieke problemen en noden goed leren kennen.

Sarah Scheepers. Precies. Met Ella organiseerden we onlangs een dag om de effecten van de Arizona-maatregelen uit te leggen aan mensen waarmee sociaal werkers, opbouwwerkers en middenveldorganisaties in aanraking komen. Aan een van de gesprekstafels ging het over de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Er werd gesproken over hoe mensen straks contracten zullen krijgen van enkele uren, die dan aangevuld worden met overuren, waarop de werkgever weinig sociale bijdragen betaalt. Aan die tafel zaten ook vrouwen zonder papieren. Zij zagen dat als een verbetering. Want zij werken zonder contract, worden soms niet betaald en hebben dan geen poot om op te staan.

Dus wat voor veel mensen achteruitgang is, betekent voor sommigen vooruitgang. Dat moeten we goed beseffen. Hoe krijgen we die vrouwen mee in de strijd voor de pensioenen als ze zelf niets opbouwen? We moeten strijden voor de rechten die we hebben, maar ook voor mensen die geen rechten hebben. Anders worden we uit elkaar gespeeld.

Op 21 maart is er de jaarlijkse Internationale Dag tegen Racisme en Discriminatie. Waar zal deze keer de focus liggen?

Sarah Scheepers. We moeten zeker weg van het idee dat racisme het individuele probleem is van mensen die racistische opmerkingen maken. We moeten ons veel meer bezighouden met de vraag hoe racistische ideeën in onze hoofden geraken. Wie is verantwoordelijk voor de constante concurrentie onder mensen? Welke beleidsmaatregelen moeten we op de korrel nemen? Als antiracisten moeten we bezig zijn met pensioenen, met de aanval op de sociale zekerheid, de hervorming van de werkloosheid, met het recht op protest, ... Dat zijn dringende kwesties, want daar worden actief tweederangsburgers gecreëerd.

Als je ziet hoe het middenveld vandaag wordt geviseerd, word je dan niet wanhopig?

Sarah Scheepers. Ik word nooit wanhopig. Wanhoop is de doodgraver van elke sociale strijd. Je kan soms wel het gevoel hebben dat je tegen de bierkaai vecht. Maar dan moet je goed beseffen dat ze dat willen, mensen moedeloos maken en hen laten denken dat het allemaal niets uitmaakt. Daarom is het zo belangrijk om in collectieven te werken. Als de moed je in de schoenen dreigt te zakken, zijn er altijd mensen die je weer meetrekken en je overtuigen dat we samen de kracht en de middelen hebben om dingen te veranderen.

Ik denk altijd aan hoe mijn grootmoeders zijn opgegroeid en hoe ik ben opgegroeid. Op twee generaties is dat helemaal veranderd: op vlak van onderwijs, werk, relaties, ... Dus denken dat niets opschiet, is niet juist. Het vraagt alleen tijd, alles zal niet morgen opgelost zijn. Als je dat in gedachten houdt, dan kan je elke dag opnieuw doen wat je altijd doet: een zandzakje zijn tegen de bagger die over ons heen wordt gestort. En ik ben niet het enige zandzakje. Er zijn heel veel zandzakjes.

Als we die goed organiseren, kunnen we niet alleen de bagger tegenhouden, maar die ook verder terugduwen. Want uiteindelijk moeten we ook van het defensieve terug naar het offensieve gaan. Wat nu ook al gebeurt. Als je ziet hoeveel acties er zijn, dat is ongelooflijk. Nee, er is geen enkele reden om wanhopig te worden.