Filipijnen: Een historische rechtszaak wegens misdrijven tegen de mensheid

Onder het autoritaire leiderschap van Rodrigo Duterte (2016-2022) ondergingen de Filipijnen geweld en terreur, in naam van de zogenaamde "oorlog tegen drugs". Vandaag staat de voormalige president voor het Internationaal Strafhof (ICC) terecht wegens misdrijven tegen de mensheid. Kristina Conti, een vooraanstaande Filipijnse advocate en deskundige inzake mensenrechten, werkt samen met de slachtoffers en bereidt de strijd voor gerechtigheid voor. In een interview voor Viva Salud legt ze uit wat de inzet is van deze historische rechtszaak.

Officiële cijfers spreken over 7.640 slachtoffers, maar het werkelijke aantal zou het kunnen gaan om 30.000 moorden en 300.000 arrestaties. De zogenaamde "war on drugs" van Duterte betekende terreur en massamoord. In plaats van drugsbaronnen in het vizier te nemen, werden straatkinderen, arme buurten en sloppenwijken, maar ook journalisten en leidende figuren uit de burgermaatschappij het slachtoffer.

De nationale rechtbanken bleken machteloos. Het Filipijnse recht is immers niet toegankelijk voor de minstbedeelden. Voor Kristina Conti is dit proces, ondanks zijn beperktheid, zeer hoopvol voor het Filipijnse volk, dat vecht voor een einde aan het geweld en voor gerechtigheid.

Marie-Lou Badie is beleids- en campagnemedewerker bij Viva Salud

Rodrigo Duterte wordt vervolgd voor misdaden tegen de mensheid. Kun je uitleggen wat deze aanklacht betekent?

Kristina Conti. Misdaden tegen de mensheid behoren tot de gruwelijkste misdaden die gepleegd kunnen worden. Het gaat in wezen om een bewust gepleegde grootschalige of systematische aanval tegen een burgerbevolking. Die kan zich voordoen in de vorm van moord, opsluiting of vervolging, of op een andere wijze.

Duterte wordt specifiek beschuldigd van moord, maar hij is ook verantwoordelijk voor veel andere misdaden, zoals gevangenisstraffen in het kader van zijn oorlog tegen drugs. Hij gaf opdracht tot moorden en arrestaties en stelde de resultaten van deze repressie voor als bereikte doelen. Hij elimineerde en “neutraliseerde”- dat wil zeggen doodde - de drugsverslaafden en dealers door de vraagzijde aan te vallen en niet het kamp van de productie: de belangrijkste baronnen of leveranciers.

Hoeveel slachtoffers zijn er geteld en hoe zullen die worden vertegenwoordigd tijdens het proces?

Kristina Conti. Officiële regeringsgegevens melden dat 7.640 mensen bij politieoptredens werden gedood. Volgens schattingen in de media en de academische wereld kan het werkelijke dodental echter oplopen tot 12.000 à 30.000. En dat is nog maar het topje van de ijsberg: 300.000 mensen werden immers gearresteerd op beschuldiging van drugsgebruik. De meerderheid van hen pleitte schuldig in het kader van een schikking over een overeengekomen straf. Wat niet overeenkomt met de realiteit, omdat de meesten gewoon een misdrijf toegaven om hun gevangenisstraf te verminderen.

Jammer genoeg is de draagwijdte van deze zaak voor het ICC erg beperkt. De Filipijnen trokken zich immers in 2019 terug uit het ICC. Enkel klachten van slachtoffers van misbruik tot 16 maart 2019 blijven ontvankelijk voor het hof. Dat betekent dat alleen de eerste drie jaar van Duterte's zesjarige termijn behandeld worden.

Daar komt nog een ander aspect bij. Duterte was burgemeester van Davao, waar lange tijd de "Davao Death Squad" (het doodseskader van Davao)heerste (naar schatting executeerde deze paramilitaire militie in tien jaar tijd meer dan 1000 straatkinderen en andere straatbewoners, n.v.d.r.). Zo ontbreken een heel decennium vóór en drie jaar na het einde van zijn termijn. Bovendien betreft het hier alleen moorden, geen gevangenisstraffen of pogingen tot moord. Op dit moment hebben we het over ongeveer 300 slachtoffers die bij het ICC geregistreerd werden.

Lees verder onder de foto

Betekent deze ontwikkeling, ondanks de beperkte draagwijdte, toch een keerpunt in de strijd voor gerechtigheid van het Filipijnse volk ?

Kristina Conti. Zeer zeker. Dit proces is de enige strafzaak die werd aangespannen tegen een leider van het land. Voordien was er Ferdinand Marcos Senior, onder wiens bewind duizenden mensen werden vermoord en verdwenen, maar nooit werd hij aangeklaagd. In het geval van Duterte, waar de moorden zo evident waren en de misdaden zo wijdverspreid, vonden we dat andere opties moesten onderzocht worden.

Op dat moment genoot hij presidentiële immuniteit. Dus wendden we ons tot het ICC. Daar zagen de Filipino’s eindelijk hoe gerechtigheid hoort te werken, want in de Filipijnen werkte het gerecht tegen de armen. Toegang tot het gerecht is een heel belangrijk probleem: onze rechtbanken gebruiken het Engels, wat niet door iedereen wordt gesproken, en de eenvoudige regel om dichte schoenen te dragen, vormt voor de armste mensen een hindernis.

De hoorzitting over de bevestiging van de aanklacht, die gepland stond voor september, werd uitgesteld. Wat is de reden voor die tegenvaller?

Kristina Conti. De hoorzitting over de bevestiging van de tenlastelegging moest het openbaar ministerie de gelegenheid geven om Duterte’s dossier voor te leggen. Helaas verklaarde die op het laatste moment dat hij niet in staat was om terecht te staan. De rechtbank besloot dan de hoorzitting uit te stellen om die bewering te toetsen. Voor de slachtoffers was dat erg frustrerend, want we hadden het bijna gehaald. We denken ook dat Duterte komedie speelt, vooral omdat familieleden van hem verklaarden dat hij in goede gezondheid verkeerde.

Zijn de aanklacht en arrestatie van Duterte op zich al een overwinning? Wat was de rol van het Filipijnse volk om tot een proces te komen?

Kristina Conti. Ja, het is op zich al een overwinning. Op de Filipijnen is het ondenkbaar dat een president gevangen wordt gezet. Joseph Estrada, die tussen 1998 en 2001 aan de macht was en veroordeeld werd voor corruptie, werd onder huisarrest geplaatst in een landhuis, tot hij gratie kreeg. Maar dat is het enige precedent. We hebben dus geen echt voorbeeld van een proces tegen verantwoordelijken van massamisdrijven in het land.

Het Filipijnse volk oefende een heel grote publieke druk uit. Hoewel de Filipijnse regering beweert dat ze niet verplicht is om Duterte te arresteren, omdat het land geen lid meer is van het ICC, kon de mobilisatie van de bevolking in binnen- en buitenland (bijvoorbeeld bij de VN) deze zaak vooruit doen gaan.

Welke rol speelden de Westerse mogendheden, zoals de Verenigde Staten onder Donald Trump?

Kristina Conti. Noch Trump noch zijn voorganger Joe Biden hebben veel gedaan, integendeel. Ze zijn zogenaamd tegen het ICC vanwege soevereiniteitskwesties. Bovenal zijn ze bang dat ze op een dag zelf voor de bijl gaan. Donald Trump steunde zelfs het "ijzeren vuist"-beleid van Duterte in de Filipijnen.

Als activisten in België solidair willen zijn met het Filipijnse volk, hoe kunnen ze dan helpen?

Kristina Conti. Er zijn veel manieren om te helpen. Via onze vereniging, de National Union of Peoples' Lawyers (NUPL), kunnen ze zich registreren op onze website (nupl.net) om regelmatig updates te ontvangen. Ze kunnen ook een donatie doen aan de NUPL. Maar vooral kunnen ze solidariteitsmissies naar de Filipijnen sturen of eraan deelnemen (zoals Viva Salud, dat aan het eind van het jaar verschillende mensen uit België op solidariteitsreis naar de Filipijnen stuurde, n.v.d.r.).

Onlangs hadden we een Caravana Filipina, waarbij Europese advocaten een onderzoek instelden en een feitenrapport opstelden over aanvallen op advocaten, een rapport dat goed werd ontvangen door het ICC en de VN. Azië is een regio om in de gaten te houden vanwege de vele interne en internationale conflicten. De Filipijnen bevinden zich ook in een bijzonder delicate geografische positie: we liggen tussen China en de westkust van de Verenigde Staten, waardoor we als lanceerbasis kunnen dienen voor VS-troepen mocht er een wereldoorlog uitbreken.

Viva Salud

Viva Salud is een Belgische ngo die strijdt voor het internationaal recht op gezondheid, in het bijzonder in Palestina, de Filipijnen en de DR Congo. Meer info op vivasalud.be