Spanje toont de weg in de aanpak van seksistisch geweld

De historische wet Sólo sí es sí (Alleen ja is ja) is het resultaat van een brede feministische beweging. Ze geeft Spanje een instrument om seksistisch geweld te bestrijden. Een exclusief interview met Irene Montero, Spaans minister van Gelijkheid, geëngageerd feministe en initiatiefneemster van de wet.

Irene Montero (1988), moeder van drie kinderen, is minister in de regering van Pedro Sanchez. Ze werd verkozen voor Unidas Podemos, een electorale coalitie van Podemos en Izquierda Unida (verenigd links). Montero staat al jaren vooraan in de strijd tegen ongelijkheid, discriminatie en geweld waar 99% van de vrouwen mee te maken krijgt. Ze krijgt daarom veel aanvallen van extreemrechts te verduren. Montero is ervan overtuigd dat een feministische samenleving een betere samenleving betekent voor vrouwen én voor mannen.

In 2020 vonden in België 23 femicides plaats. Vier daarvan in één week tijd, in de maand november. De coronamaatregelen zijn dodelijk voor vrouwen. Het geweld tegen vrouwen explodeert. Om dat fenomeen te bestrijden, moeten we meer dan ooit leren van Spanje.

De wet Sólo sí es sí betekent een historische vooruitgang voor de rechten van de vrouw. Wat houdt ze in?

Irene Montero. Sólo sí es sí heeft twee duidelijke doelstellingen. Enerzijds wordt toestemming vastgelegd als fundamentele garantie voor de seksuele vrijheid van de vrouw. Want alleen ja is ja. Vroeger heerste bij seksueel geweld het idee dat het slachtoffer zich moest verzetten. Nu staat de wil van de vrouw centraal. Dat is in overeenstemming met de bepalingen van het Verdrag van Istanboel (een verdrag dat de ondertekenende landen, waaronder Spanje, ertoe verbindt het geweld tegen vrouwen actief te bestrijden, n.v.d.r.). Anderzijds wil de wet voorkomen dat er bij seksistisch geweld eerste- en tweederangsslachtoffers bestaan.

Wat verstaat u daaronder?

Irene Montero. In Spanje genieten vrouwen die slachtoffer zijn van geweld door hun (voormalige) partners sinds 2004 een zeer hoog niveau van bescherming, dankzij de wet op de bescherming van vrouwen tegen partnergeweld. Het was nodig dat de overheid ook een oplossing vond voor alle andere slachtoffers van seksistisch geweld (dus niet alleen die van partnergeweld). De wet omvat nu ook slachtoffers van verkrachting, seksueel misbruik, grensoverschrijdend gedrag op het werk, op school of aan de universiteit, genitale verminking of gedwongen huwelijk, gyneacologisch misbruik, seksuele uitbuiting en vrouwenhandel. Al die slachtoffers hebben rechten en de publieke macht moet erover waken dat die gerespecteerd worden.

De aanpak van geweld tegen vrouwen moet een politieke prioriteit worden

Hoe gaat dat in de praktijk?

Irene Montero. Het belangrijkste onderdeel van de wet is de invoering van het systeem van bescherming en begeleiding van slachtoffers. In elke provincie zal er een crisiscentrum komen waar slachtoffers opgevangen worden. Niet alleen wanneer ze net een agressie ondergingen, maar altijd wanneer het nodig is. We stimuleren op heel het grondgebied een alomvattende zorg voor slachtoffers, zowel persoonlijk, telefonisch als online. In een gezondheidscrisis als de huidige is het nog urgenter om vrouwen te beschermen tegen seksueel geweld.
Verder ontwikkelen we specifieke trajecten die zich sterk richten op preventie van geweld, het garanderen van slachtofferbegeleiding en het recht op herstel. De wet voorziet ook in crisiscentra die 24 uur bereikbaar zijn, niet alleen onmiddellijk na een agressie maar altijd als het nodig is. Tot slot, en dat is ook heel nieuw, ondersteunen we kindertehuizen met gespecialiseerde teams die zorgen voor seksueel misbruikte kinderen.

Kunnen we spreken van een overwinning voor de feministische beweging?

Irene Montero. Het feminisme vraagt al te lang om de wetgeving te veranderen. Minder dan een jaar geleden was het nog ondenkbaar dat eisen van de feministische beweging daadwerkelijk wet zouden worden. Deze wet komt toe aan alle vrouwen die gemanifesteerd hebben tegen het vonnis in de zaak La Manada (de wolvenroedel, zie kader) en bij andere gevallen van gendergerelateerde moorden of seksuele agressie.

Sólo sí es sí brengt ook een aantal aanpassingen van het strafwetboek met zich mee.

Irene Montero. De hervorming van het strafwetboek bestaat vooral in een verschuiving van het paradigma (denkkader waarmee men de wereld analyseert, n.v.d.r.). De wet is gebaseerd op de toestemming van de vrouw. Daarnaast zijn er maatregelen opgenomen om de straffeloosheid van de pooier-industrie te beëindigen. Spanje is helaas het bordeel van Europa. Het is van essentieel belang om diegenen die de seksuele uitbuiting van derden bevorderen en ervan profiteren, te vervolgen, evenals wie profiteert van het bestaan van plaatsen waar seksuele uitbuiting plaatsvindt. We willen de bordelen van de kaart vegen.

In België is er vaak kritiek op het gebrek aan vorming over seksistisch geweld voor politie en justitie. Wat voorziet de Spaanse wet hierin?

Irene Montero. Een volledig hoofdstuk over de maatregelen voor veiligheidsdiensten en het gerechtelijk apparaat. Die zijn gericht op opleiding en het voorkomen van geweld. Bij een gerechtelijk vonnis zijn we te laat. Als er een moord plaatsvindt, falen we als overheid. We sturen onze acties vanuit die logica, om geweld tegen vrouwen vermijden.

Op 8 maart, de internationale dag van de vrouwenrechten, vinden demonstraties plaats in verschillende steden, waaronder Brussel, Gent, Antwerpen, Luik, enz. Zet het in je agenda!

Welk budget is er toegekend voor de strijd tegen het geweld op vrouwen?

Irene Montero. Het staatspact tegen gendergeweld ( een tekst met 200 maatregelen, die goedgekeurd werd door het Spaanse parlement, n.v.d.r.) was een belangrijke stap in de strijd tegen machistisch geweld: over vijf jaar spenderen we een miljard euro. Als Unidas Podemos waren we eerst kritisch over deze investering. Het was nog steeds onvoldoende. Daarom voegen wij aan dit pact nog eens 78 miljoen toe in de voorgestelde algemene staatsbegroting van 2021. Die wordt momenteel in het Spaanse Congres van Afgevaardigden besproken.

In 2021 zal Spanje dus 278 miljoen euro uittrekken voor deze strijd.

Irene Montero. En dat bedrag zal in de toekomstige begrotingen geleidelijk toenemen. Hoewel het om een enorm bedrag gaat, zijn we ons ervan bewust dat het onvoldoende blijft. Het is belangrijk om het geweld tegen vrouwen correct in te schatten en te beschouwen als een structureel probleem dat zich herhaalt en waarvan 1 op de 2 vrouwen in ons land het slachtoffer is.

Weinig slachtoffers dienen effectief klacht in, omdat ze bang zijn niet geloofd te worden of omdat ze wraakacties vrezen. Hoe verhelpt uw plan daaraan?

Irene Montero. De hele samenleving moet betrokken zijn bij het stoppen van het geweld. Laat de hele omgeving een alarmkanaal zijn. Als je bijvoorbeeld met je kind langsgaat bij een kinderarts, moet je daar in een veilige omgeving je bescherming kunnen starten. Waarom moet de vrouw klacht indienen om beschermd te worden? Waarom begeleiden we haar niet vanaf het begin, vanaf de eerste alarmkreet? Deze taken voeren de centra voor slachtofferhulp goed uit. Die instellingen zouden ook deel moeten uitmaken van de overheid. Laten we de deuren verbreden om vrouwen sneller te beschermen.

Is preventie een belangrijk onderdeel van uw plan?

Irene Montero. De afgelopen jaren lag de nadruk op het versterken van de strafrechtelijke aspecten van de wet. Dat is wat we moeten veranderen. Want, zoals ik al zei, zijn we te laat als er een rechtszaak plaatsvindt of een aangifte wordt gedaan, de agressie is dan al gebeurd.
Preventie en bewustmaking op vlak van onderwijs, gezondheid en sociale gezondheid zijn uitermate belangrijk. Ook op digitaal vlak, want digitaal geweld neemt toe.
Soms krijgen we kritiek als we met het Vrouweninstituut seksistische reclame aan de kaak stellen. We zijn ons er erg van bewust dat de objectivering van vrouwen als seksuele objecten een van de grondslagen van geweld is.

Wat voorziet het plan voor geweld tegen vrouwen op hun werk?

Irene Montero. We hebben samengewerkt met de vakbonden om seksuele of gendergerelateerde intimidatie op het werk te voorkomen. Zelfs in de overheidsdiensten, waar we het Strategisch Plan voor Gelijkheid vanuit het Ministerie van Gelijke Kansen promoten en samenwerken met andere ministeries, ontwikkelen we specifieke gelijkheidsplannen. Dat doen we ook in de centra voor vrijheidsberoving, zoals gevangenissen of centra voor de internering van buitenlanders. Op alle gebieden moeten we met iedereen, ook de overheidsdiensten, veilige ruimtes bewerkstelligen en geweld voorkomen.

Overweegt uw ministerie een wijziging van de abortuswet?

Irene Montero. In 2010 veranderde de wet. Binnen de eerste 22 weken kan een vrouw de zwangerschap afbreken zonder dat ze aan een reeks eisen hoeft te voldoen. Dat was een grote doorbraak, maar de regering van de Partido Popular (Volkspartij) voerde een tegenhervorming door. Ze verhinderden dat vrouwen tussen 16 en 18 jaar een abortus kunnen ondergaan zonder de toestemming van de ouders. Vrouwen werden ook verplicht om drie dagen lang over deze beslissing na te denken. Die aspecten van de wet moeten we aanpassen, evenals het onderdeel over seksuele en perinatale gezondheidszorg.
Naast deze kwesties willen we met deze wet reproductieve uitbuiting vervolgen.

Extreemrechts in Spanje wint terrein. Wat betekent dat voor de feministische beweging en de vrouwenrechten?

Irene Montero. Extreemrechts heeft overal ter wereld besloten de vrouwenrechten te bestrijden. Het vervolgt en belaagt het feminisme. Het is er zich immers van bewust dat als er een politieke, theoretische en sociale beweging bestaat die hun racistische, ultraconservatieve macho-aanpak kan neerhalen, het wel de feministische beweging is. We zien dat in Polen, waar een historische mobilisatie de vrouwenrechten verdedigt. We zagen het in Hongarije en we zien het ook in Spanje, waar het ministerie van Gelijke Kansen het voortouw neemt in de strijd tegen extreemrechts.
Ons ministerie mikt op de bescherming van de mensenrechten van alle vrouwen en alle mensen, ongeacht klasse, ras, seksuele geaardheid of identiteit. De extreemrechtse intimidatie is bedoeld om elke vrouw die haar rechten verdedigt als waardeloos af te doen. Wij zullen doorgaan, om te vermijden dat hun standpunten tot een achteruitgang van de burgerrechten zal leiden.

Het protest tegen “de wolvenroedel”, gangmaker voor Sólo sí es sí

Onder het motto “Ni una más, ni una menos, vivas nos queremos” (Niet één meer, niet één minder, wij willen leven) bouwden de Spaanse vrouwen een sterke beweging uit tegen geweld op vrouwen. Een beweging waarvan de Spaanse minister voor gelijkheid Irene Montero sterkhouder was.
Een bekende protestactie was die tegen het vonnis in de zaak van La Maneda of de “wolvenroedel”. Daarin stonden vijf mannen tussen 25 en 30 jaar terecht voor de verkrachting van een achttienjarige vrouw in 2016, tijdens de stierenrennen in Pamplona. Ze maakten daar ook beelden van. Het Spaanse gerecht veroordeelde de daders niet voor verkrachting maar voor seksueel misbruik. Voor de Spaanse wet is dat een lichter misdrijf met ook een lichtere straf. Waarom? De vrouw in kwestie had zich passief gedragen en dus was er volgens de rechter geen sprake van verkrachting. Op deze uitspraak volgde een enorm protest van de Spaanse bevolking, die een aanpassing van de wet vroeg.

Magda De Meyer (oud-voorzitster van De Nederlandstalige Vrouwenraad)

“België kan heel veel leren van Spanje: de speciale rechtbanken die uitspraak doen binnen 72 uur, de gratis rechtshulp, het stalkingalarm, de risico-inschatting om recidive te voorkomen, … Als vrouwenbeweging begrijpen we niet dat het zo lang duurt om al deze maatregelen ook hier toe te passen. Zopas viel het 23ste slachtoffer van femicide in ons land. Hoeveel moeten er nog meer sterven opdat het beleid in actie zou schieten? “