Hoe de werknemers van Ryanair CEO Michael O'Leary op de knieën dwongen

In 2018 ging het personeel van Ryanair in staking. Het was de eerste keer dat het cabinepersoneel in heel Europa, van Portugal tot België, collectief het werk neerlegde. Het dwong CEO Michael O'Leary om in alle landen de plaatselijke arbeidswetgeving te respecteren. Joao Filipe, vakbondsafgevaardigde bij Ryanair in België, vertelt hun inspirerende verhaal.

Joao Filipe (38), Portugees en cabinepersoneel bij Ryanair, woont met zijn vriendin in Aalter. Ze kregen net hun eerste kind. Voor Joao was werken als cabinepersoneel een kans om in het buitenland te wonen en te reizen. Hij begon in het Verenigd Koninkrijk, verhuisde naar Italië, vervolgens naar Nederland en nu werkt hij voor Ryanair in België. "Wat mensen bij Ryanair houdt, is de relatie met hun collega's. Sommigen van hen worden vrienden voor het leven."

Joao en zijn collega's wonnen een staking waarbij ze eisten dat Ryanair overal de plaatselijke arbeidswetgeving zou naleven. Nu is Joao een van de vertegenwoordigers van het cabinepersoneel in België. In Eindhoven deed hij in 2017 zijn eerste ervaring op in het organiseren van werknemers. "Als je eenmaal betrokken raakt bij de strijd voor je rechten, is het moeilijk om ermee op te houden."

Pas recent werden de vakbonden bij Ryanair erkend. "Ook al is Ryanair sinds 2001 in België gevestigd, er waren nooit sociale verkiezingen, er was geen gezondheids- en veiligheidscomité of iets dergelijks. Het is opmerkelijk dat Ryanair hier 20 jaar geleden is neergestreken en zich nooit aan de Belgische arbeidswetgeving moest houden. De advocaten van Ryanair zijn daar bijzonder trots op. Gedurende 20 jaar zijn ze erin geslaagd Ryanair buiten de Belgische arbeidswetgeving te houden."

Lees verder onder de foto

Ryanair is in de sector koploper wat betreft slechte betaling en arbeidsomstandigheden. Van de vijf grootste luchtvaartmaatschappijen in Europa - Ryanair, EasyJet, Air France-KLM, IAG en Lufthansa – is het personeel van Ryanair het slechtst betaald. Het is wel het meest productieve cabinepersoneel, aangezien het meer vlieguren maken dan het personeel van de andere grote luchtvaartmaatschappijen. Om "goedkope" tickets aan te kunnen bieden, gaat de maatschappij zo goedkoop mogelijk te werk. Het bedrijf maakt gebruik van outsourcing-bureaus om bemanningsleden in te huren, telt alleen de uren tussen vertrek en landing van het vliegtuig als werktijd en hield zich tot voor kort niet aan de plaatselijke arbeidswetgeving. Het laat de bemanning ook onderling concurreren door commissies te geven aan bemanningsleden die tijdens de vlucht producten verkopen. Dat staat vaak de solidariteit tussen collega's in de weg. Met dit model boekt Ryanair miljarden winst. Zelfs tijdens de wereldwijde pandemie maakte het in 2020 een miljard euro winst.

“Ryanair must change”

Een beslissing van het Europees Hof van Justitie uit 2017 deed de vlam in de pan slaan. Het Hof besliste dat ondernemingen die in een bepaald land een thuisbasis hebben, de arbeidswetgeving van dat land moeten eerbiedigen. Dat zou een aanzienlijke verbetering van de arbeidsomstandigheden bij Ryanair betekenen. Maar O'Leary weigerde. In 2018 begonnen bemanningsleden in Portugal een staking, die al snel internationaal gevolgd werd en uiteindelijk tot de overwinning leidde.

"Toen Ryanair zag dat de Portugezen niet vlogen, ontstond er chaos binnen het bedrijf. Ze riepen bemanningen uit welk land dan ook, zelfs uit Eindhoven, op om Portugese vluchten uit te voeren. Maar de mensen weigerden. Die staking was zo succesvol dat ze ook in de rest van Europa op gang kwam. Het creëerde een gevoel van solidariteit en eenheid."

Wie komt in de cockpit van de luchtvaart?

Het internationale karakter was de sleutel tot het succes. "De eerste stap was om de vakbonden samen te brengen en te overleggen. In de zomer van 2018 organiseerde de ITF/ETF (International Transport Workers Federation/European Transport Workers Federation) een top in Dublin, die veel gesyndiceerde personeelsleden bij elkaar bracht. We hadden twee dagen om de problemen bij Ryanair te bespreken. We begonnen te beseffen dat de problemen die we in het Ryanair-netwerk hebben in elk land dezelfde zijn: voor de Nederlanders, de Duitsers, de Italianen, de Belgen. Bij die ontmoetingen zijn enkele mensen persoonlijke relaties aangegaan. Dat was een echte katalysator om de stakingen te organiseren. Er was een Portugese staking in april en in juli begonnen België, Italië, Portugal, Duitsland en Spanje te staken. In september waren het opnieuw deze landen en de basis in Eindhoven."

Ryanair, het verzet van Lissabon tot Dublin

Door te staken onder het motto "Ryanair must change" (Ryanair moet veranderen) hebben de bemanningsleden gewonnen. Ryanair is nu verplicht de plaatselijke arbeidswetgeving na te leven in de landen waar het bedrijf actief is.

Onderhandelen en hopen op het beste, of organiseren en winnen

Voor Joao heeft deze ervaring geleerd waar het in het vakbondsleven om zou moeten gaan. "Je kunt onderhandelen en hopen op het beste, of je organiseren en winnen. Uiteindelijk is onderhandelen met Ryanair een valstrik. Ze onderhandelen nergens over, het enige wat ze doen is onderhandelen over de wet. Dat is geen echte onderhandeling. We zijn hier niet om over de wet te onderhandelen, we zijn hier om te onderhandelen over iets wat boven de wet staat, om onze werkomstandigheden te verbeteren. Ryanair heeft 30 jaar lang geen vakbond gehad en deed zelfs zijn best om het opzetten ervan te dwarsbomen. Het zal veel tijd kosten om deze cultuur binnen de onderneming te veranderen. Natuurlijk moeten we ook met Ryanair aan tafel zitten, maar niet zonder strijd. Of we vechten tegen hen, of we zullen in hun val lopen."

Lees verder onder de foto

"We hebben het niet over een bedrijf dat worstelt met geldproblemen: in de afgelopen 10 jaar heeft Ryanair miljarden euro's winst gemaakt. Maar nog steeds behandelen ze het personeel dat de luchtvaartmaatschappij succesvol maakte als nummers op een spreadsheet. Dat moet veranderen. De regeringen moeten nagaan hoe de arbeidswetgeving en de manier waarop het personeel in Europa wordt behandeld meer op elkaar kunnen worden afgestemd. Dwing deze bedrijven de lokale arbeidswetten te respecteren en de werknemers te beschermen."

De toekomstige strijd

Terwijl Ryanair verantwoordelijk is voor de "Ryanairisering" van de sector, met steun van de regering (zie kader), heeft het de coronacrisis aangegrepen om de arbeidsvoorwaarden te wijzigen. De Canadese journaliste en activiste Naomi Klein noemt dit de shockdoctrine: de chaos van een crisis gebruiken om de situatie in je voordeel te laten werken.

"Met als excuus de moeilijkheden voor de luchtvaartmaatschappijen, als gevolg van de pandemie, heeft Ryanair bezuinigingen doorgevoerd van tussen de 8% en 20% op de lonen van zowel het cabinepersoneel als de piloten." Ryanair kon het personeel gemakkelijk dwingen deze loonsverlagingen te aanvaarden met baanverlies als stok achter de deur, omdat de vliegtuigen aan de grond bleven en het cabinepersoneel thuis zat. "Maar nu krijgt iedereen meer vluchten, luchtvaartmaatschappijen werven aan, mensen vliegen, de boekingen gaan omhoog. Intussen hebben de werknemers veel verloren."

De vakbonden hebben in de eerste helft dan wel een achterstand opgelopen, maar de wedstrijd zal beslist worden in de tweede helft. "Als we in moeilijke tijden de pijn delen, moet de winst, wanneer die terugkomt, ook met iedereen worden gedeeld, want wij hebben het offer gebracht. Ik denk dat de vakbonden en de werknemers een oogje in het zeil moeten houden en zien hoe de situatie zich ontwikkelt."

Joao is vastbesloten: "Nu moeten we ons reorganiseren en als alles weer normaal wordt, moeten we terugslaan en tegen Ryanair zeggen: Ofwel geven jullie ons wat ons toekomt, ofwel gaan we staken."

De Ryanairisering van de luchtvaartsector

Sinds de jaren tachtig heeft de Europese Commissie aangedrongen op de liberalisering van de luchtvaartsector. Uit een onderzoek van Bruno Bauraind van GRESEA en Jean Vandewattyne van UMons blijkt hoe dit de weg heeft vrijgemaakt voor het lowcost-model van Ryanair, ten koste van de mensen die op luchthavens en voor luchtvaartmaatschappijen werken. Het wordt de "Ryanairisering" van de sector genoemd.

Vóór de liberalisering was elke vlucht tussen twee bestemmingen toegewezen aan één luchtvaartmaatschappij. Een vlucht van bijvoorbeeld Brussel naar Madrid werd uitgevoerd door één bepaalde maatschappij. Toen de liberalisering in 1987 begon, mocht elke luchtvaartmaatschappij vluchten aanbieden tussen welke luchthavens zij maar wilde. Hierdoor konden lagekostenmaatschappijen zoals Ryanair de markt betreden en tegen veel lagere prijzen concurreren met reguliere luchtvaartmaatschappijen. Als gevolg daarvan worden alle andere maatschappijen gedwongen tot een "race to the bottom" om goedkope tickets aan te bieden, de kosten voor werknemers te drukken en zo veel mogelijk te vliegen.

Ryanair doet dit op een zeer agressieve manier. Het opent hubs op kleinere luchthavens met de belofte werkgelegenheid, toerisme en economische groei te brengen. In ruil daarvoor eist het subsidies van regeringen, goedkopere landingsplaatsen of andere voordelen die met belastinggeld worden betaald. Zo heeft de Waalse regering Ryanair 21,5 miljoen euro betaald om een Ryanair-hub te creëren op de luchthaven Brussels South in Charleroi. De regering betaalde 50% van de publiciteitskosten voor Ryanair, subsidieerde de nieuwe Ryanair-vluchten met vertrek vanuit Charleroi en betaalde mee voor de aanwerving en opleiding van piloten en de hotelkosten van de bemanningsleden. In 2016 werd een nieuw contract ondertekend waarbij de overheid 1,8 miljoen euro betaalt aan Ryanair. Ryanair speelt luchthavens tegen elkaar uit voor de best mogelijke voorwaarden, anders zal het bedrijf zich niet op bepaalde plaatsen vestigen.

Joao vindt de democratisering van het vliegen, waardoor miljoenen mensen de kans kregen om te reizen, een goede zaak, maar de liberalisering ging gepaard met een hoge prijs. "Bij Ryanair zie ik een oude dame die haar zoon in het Verenigd Koninkrijk wil bezoeken, ik zie een jong stel uit Sicilië dat een romantisch weekend in Parijs zal doorbrengen, ik zie een groep jongens die naar Boedapest gaat voor een festival, ik zie de Portugese bouwvakker die in België werkt en in het weekend naar zijn familie gaat. Maar al bij al zit er een donkere kant aan. Ik geloof in de democratisering van het vliegen, maar het mag niet ten koste gaan van de werkende mensen."