Winnen tegen extreemrechts, hoe doe je dat?

Winnen tegen extreemrechts, hoe doe je dat? Dat willen we allemaal wel weten, elke dag zien we hoe fascistische partijen oprukken in België en Europa, en hoe de verrechtsing ook in de andere partijen toeslaat. Solidair bracht op ManiFiesta vier experts en ervaringsdeskundigen samen voor een boeiend debat. 

Vier sprekers, elk met een verschillende achtergrond, elk met op hun eigen terreinervaring en expertise over hoe we kiezers van extreemrechts kunnen overtuigen dat Vlaams Belang en N-VA niet de oplossing voor hun problemen hebben. Sarah Scheepers is coördinator van Ella vzw (Kenniscentrum voor Gender en Etniciteit), Anna Milojkowic is actief bij Comac-VUB, Kati Verstrepen is advocaat en voorzitter van de Liga voor Mensenrechten, en Yuksel Kalaz is delegee bij Ivago en PVDA-gemeenteraadslid in Gent.

Solidair-hoofdredacteur Michaël Verbauwhede leidde het gesprek in. Hij ziet de opkomst van extreemrechts als een tendens die in heel Europa zichtbaar is. Een reëel gevaar, dat zich toont langs drie assen.

Ten eerste, de opkomst van fascistische partijen, zoals Vlaams Belang in België.

Ten tweede, de normalisering van fascistische partijen door de andere partijen: ze werken samen met extreemrechts, voeren er regeringsonderhandelingen mee, of gaan er in sommige landen ook effectief mee regeren. De startnota van De Wever was, bijvoorbeeld, een normalisering van extreemrechts.

Ten derde, de verrechtsing binnen een deel van de andere conservatieve partijen. De N-VA vormt in het Europees Parlement een fractie samen met de extreemrechtse partijen Vox (Spanje), FvD (Nederland) en PiS (Polen). De CD&V zit in Europa dan weer broederlijk naast Fidesz (van de Hongaarse premier Orbán) en Forza Italia.

Kati Verstrepen, advocaat en voorzitter Liga voor Mensenrechten, verwees naar de Vlaamse regeringsonderhandelingen, waar Vlaams Belang lang mee aan tafel zat. “Vlaams Belang laten mee regeren? Het is als een kind dat ergens op klimt. Ga ja dat laten gebeuren zodat het eraf valt? Of ga je ingrijpen? Als je ziet dat het kind gaat vallen, dan hou je het toch tegen? We zitten in een fase dat we het ons niet kunnen permitteren om het Vlaams Belang dingen te laten doen die onomkeerbaar zijn.”

Ze wijst met een beschuldigende vinger naar de andere partijen. “De vraag is eigenlijk niet: laten we Vlaams Belang mee regeren. De de vraag is: waar zitten de liberalen, de socialisten? En wanneer gaan die terug recht staan? Want het Vlaams Belang kan op beide oren slapen: hun programma wordt gerealiseerd. Van hun 70-puntenplan is al bijna alles gerealiseerd en nog erger.”

“We hebben te maken met een fascisme 2.0”

“Vandaag hebben we te maken met een fascisme 2.0”, stelt Michaël Verbauwhede. “Het zijn nog steeds racisten en nationalisten, maar ze hanteren ook een sociale demagogie om mensen te verleiden. Ze hebben het over hogere pensioen, meer koopkracht … Dat is vergelijkbaar met wat in de jaren 30 gebeurde.”

“Met zijn sociale demagogie over hogere pensioen, meer koopkracht … verleidt extreemrechts de mensen. Dat gebeurde ook in de jaren 30”

In crisismomenten zijn fascisten het sterkst. En dat is vandaag niet anders. Michaël Verbauwhede: “We hebben vandaag te maken met een economische en een sociale crisis, maar ook een politieke crisis. De bevolking heeft een grote afkeer van de traditionele politiek – de drie traditionele partijen halen minder dan 50% van de stemmen – en met een anti-establishmentdiscours probeert extreemrechts die ontevredenheid te capteren. Maar niet om het neoliberale systeem te veranderen. Ze willen het systeem net redden.”

Dat het establishment en het fascisme helemaal geen tegenpolen zijn, blijkt ook uit de houding van de Vlaamse werkgeversorganisatie Voka. Die noemde de inhoud van het Vlaamse regeerakkoord belangrijker dan wie in de regering zit. “Zo steunt Voka het idee dat Vlaams Belang kan mee regeren”, zegt Verbauwhede.

“Sterk uitgebouwd middenveld staat autoritair extreemrechts beleid in de weg”

Sarah Scheepers, coördinator van Ella vzw, legde uit waarom extreemrechts het middenveld aanvalt. “Extreemrechts houdt van autoriteit. En een sterk middenveld staat autoriteit in de weg”, zegt ze. “Een sterk uitgebouwd middenveld is een doorn in het oog van extreemrechts. In de startnota van Vlaams formateur Jan Jambon (N-VA) stond dat organisaties die mensen verenigen op basis van afkomst, niet nodig zijn, omdat ze de inclusieve samenleving tegengaan. Maar de organisaties die zo geviseerd worden – het Minderhedenforum, Marokkaanse organisaties, moslimorganisaties … – vechten natuurlijk tegen racisme.”

“De vakbonden nemen het mee op voor de kleintjes, omdat ze beseffen dat zij de volgende zullen zijn”

Ella vzw schreef met twee andere organisatie een open brief over deze aanval op het middenveld, en die werd uiteindelijk mee ondertekend door meer dan honderd andere organisaties. Ook de vakbonden ondertekenden de open brief mee. “Zij nemen het vandaag mee op voor de kleintjes, omdat ze beseffen dat zij de volgende zullen zijn”, aldus Sarah Scheepers.

“De aanval op het middenveld gaat niet over efficiëntie of over subsidies”, zegt Scheepers. “Het gaat over het soort werk: mensen kritisch leren nadenken, mensen naar boven leren kijken. Vlaams Belang wil een autoritair model, waarin mensen alleen staan. Ze willen niet dat mensen zich organiseren in collectieve organisaties, net omdat mensen zo de autoriteit van de politiek ter discussie kunnen stellen.”

“De aanval op het middenveld gaat niet over efficiënte of over subsidies. Het gaat over het soort werk: mensen kritisch leren nadenken en naar boven leren kijken”

Sommige organisaties willen zich niet uitspreken tegen de plannen van Jambon. Ze rekenen erop nog te kunnen onderhandelen over het belang van hun werk. Maar dat gaat niet werken, zegt Sarah Scheepers. “We worden net bedreigd omdat ze weten welk soort werk we doen. Het feit dat we bestaan als organisatie is er al te veel aan. Daarom moeten we ons verzetten. We mogen dit gewoon niet laten gebeuren.”

Maar gaat extreemrechts dan niet over identiteit? “Niet in de eerste plaats”, zegt Sarah Scheepers. “Identiteit is de inrijpoort voor het fascisme en extreemrechts, maar als je zit waar het echt over gaat, dan hebben we het over macht en controle. Hoe meer problemen er zijn in een samenleving en hoe meer schaarste er is, hoe meer macht en autoriteit de overheid nodig heeft om de boel toe te dekken en de mensen tam te houden. De aandacht wordt verlegd en er wordt een externe vijand gezocht, vluchtelingen, bijvoorbeeld. Met onze organisatie leggen we dat uit. Natuurlijk zijn we dan niet gewenst.”

“Er is een stroming die een echt alternatief heeft voor jongeren: wij, van Comac”

Anna Milojkowic is studente aan de VUB en actief bij PVDA-studentenbeweging Comac. Ze noemt het geen toeval dat extreemrechtse jongeren op Pukkelpop klimaatactiviste Anuna De Wever aanvielen. “De klimaatbeweging is heel gevaarlijk voor extreemrechts. Ze brengt mensen samen – wat ingaat tegen het verdelende discours van extreemrechts – en ze komt op tegen multinationals, die extreemrechts net verdedigt.”

Comac werd als linkse studentenbeweging zelf ook al het slachtoffer van bedreigingen door extreemrechtse jongeren. Op internet werd een meme (internetcartoon, n.v.d.r.) verspreid waarop oud-Comac-VUB-ondervoorzitter Naomi Stocker verkracht wordt door een vluchteling. Extreemrechtse jongeren hingen ook posters aan haar kot met daarop een afbeelding van Theo Francken en de boodschap “Hier waak ik”.

“Een hele generatie jongeren is boos en zoekt naar hoe het anders kan. Op het internet komen zij heel veel extreemrechts tegen”

“Jonge vrouwen die de leiding nemen of zich bezighouden met politiek, dat strookt niet met het beeld van de vrouwen dat extreemrechts wil”, zegt Anna Milojkowic. “En extreemrechts zet heel hard in op internet. In de befaamde Panoreportage over Schild & Vrienden kwamen al die memes naar boven in de geheime chatgroepen van extreemrechts. Als ze ermee geconfronteerd worden, zeggen ze dat het maar een grap is, maar ook hier zien we dat het discours van extreemrechts op die manier genormaliseerd wordt.”

Schild & Vrienden en Vlaams Belang zijn bij veel jongeren populair. Anna Milojkowic is niet verwonderd. “Uit een onderzoek van de Vlaamse Jeugdraad blijkt dat zeven op de tien jongeren geen vertrouwen hebben in de democratie. Een hele generatie jongeren is boos en zoekt naar hoe het anders kan. Op het internet komen zij heel veel extreemrechts tegen. En dat begint met een kleine racistische grap, maar op den duur wordt het fascisme verheerlijkt.”

“Jongeren worden niet als fascist geboren, hè”

Toch is er hoop. Niet alle studenten trekken naar extreemrechts. “Er is nog een stroming die een echt alternatief heeft: wij, van Comac”, zegt Anne Milojkowic. “Het is mogelijk om jongeren te winnen van extreemrechts door ons alternatief naar voren te schuiven. Zo kwam er een jongen bij Comac die eerst wel had getwijfeld tussen Schild & Vrienden en ons. Ons verhaal had hem overtuigd. Jongeren worden niet als fascist geboren, hè. Jongeren willen reageren op wat er fout loopt en dingen ondernemen. En extreemrechts heeft een heel ruw discours dat aanslaat bij jongeren, maar inhoudelijk weten die vaak nauwelijks waar het over gaat.”

“Wij hebben een alternatief voor de kapitalistische samenleving, en daar willen we ook voor strijden. En dat is het ergste wat extreemrechts kan overkomen”, besluit Milojkowic.

“Nepstatuten, flexi-jobs … maar waar zijn de deftige jobs?”

Kati Verstrepen stelt vast dat het niet zo goed gaat met de mensenrechten vandaag in België. “Onze sociale rechten worden aangetast met de plannen die op tafel liggen. Nochtans liggen die sociale rechten vervat in onze grondwet. Artikel 23 van onze Grondwet stelt dat iedereen recht heeft op arbeid, huisvesting, onderwijs… en het zijn net die rechten die worden aangevallen.”

“Artikel 23 van onze Grondwet stelt dat iedereen recht heeft op arbeid, huisvesting, onderwijs… en het zijn net die rechten die worden aangevallen”

Ze verwijst naar de kwaliteit van de jobs die te wensen over laat. “We zien nepstatuten, flexi-jobs … maar wij zeggen: beter één vast contract in de hand dan tien flexi-jobs in de lucht. Zonder deftige job is het ook ontzettend moeilijk om een betaalbare woning te vinden. Je moet een contract en loonfiches voorleggen. Vind zo maar eens goeie huisvesting. En men snoeit dan nog eens in sociale huisvesting!”

Dat leidt tot uitsluiting, en uitsluiting is gevaarlijk, zegt Kati Verstrepen. “Veel mensen voelen zich niet meer betrokken bij de samenleving en dan heb je ook niet veel zin meer om nog iets te doen voor die maatschappij. Waarom zou je nog moeite doen als je toch maar een tweederangsburger wordt. Mensen missen betrokkenheid, solidariteit verdwijnt en dat maakt onze samenleving onveiliger.”

“Verkozen geraakt mede door ex-Vlaams Belang-kiezers”

Yuksel Kalaz, is vakbondsdelegee bij de afvalintercommunale IVAGO. Veel van zijn collega’s stemmen op het Vlaams Belang, maar hij denkt er niet aan om hen over dezelfde kam te scheren als de top van die partij.

“Ik ben verkozen geraakt in de Gentse gemeenteraad dankzij mijn collega’s van IVAGO”, steekt Yuksel Kalaz van wal. “En heel wat van die stemmen kwamen van ex-Vlaams Belang-kiezers.”

“Met de harde kern van Vlaams Belang kun je niets doen, maar hun kiezers moeten we begrijpen en een antwoord bieden”

Hij heeft zelfs een pakkende anekdote over hoe enkele van die VB-kiezers kon overtuigen. “In het rokerskot bij ons op IVAGO hoorde ik een homokoppel tegen elkaar bezig dat ze Vlaams Belang gingen stemmen, omdat ze vonden dat migranten weg moesten. ‘Allez’, zei ik. ‘Wat als die aan de macht komen? Ik ben Turk, mij gaan ze tegen de muur zetten, dat weet ik al. Maar wie staat er op plaats twee? Denk daar ’s over na. Jullie toch? Jullie passen evenmin in het plaatje van Vlaams Belang en zijn de volgenden die tegen de muur staan.’ Die jongens werden stil. De dag nadien stonden ze daar weer. En weet je wat? Ze vroegen me een affiche van mij om voor hun venster te hangen.”

“Een Vlaams Belang-stemmer is niet hetzelfde als een Van Grieken of een Dewinter”, weet Kalaz dan ook. “Met de harde kern van Vlaams Belang kun je niets doen, maar hun kiezers, daar moeten we heel goed naar luisteren. De harde kern gaat nooit veranderen, maar de kiezers moeten we begrijpen en een antwoord bieden. Zo verzwakken we extreemrechts.”

“Ik zeg hen altijd: ‘Stel eens voor: we nemen alle migranten weg. Is het Vlaams Belang nu een sociale partij voor de arbeiders?’ Hun antwoord: ‘Absoluut niet!’ Vlaams Belang-kiezers willen een signaal geven, maar ze beseffen niet ten koste van wat en ten koste van wie, onder andere zijzelf. Ze stemmen tegen de huidige politiek en zijn zelfs bereid daarvoor tegen hun eigen belangen te stemmen.”