Wat betekent “gegarandeerde dienstverlening” in geval van staking bij openbare diensten?

De regering voorziet in haar programma de invoering van een “gegarandeerde dienstverlening” voor als er gestaakt wordt bij de NMBS, in de gevangenissen en bij Belgocontrol. Dat zou de gebruikers ten goede moeten komen. Is dat zo? Vakbonden, juristen en gebruikers stellen zich daar heel wat vragen bij.

Neem nu de NMBS. Welke dienstverlening moet er gegarandeerd worden? Een trein op de twee. Is het belangrijker dat Paul naar zijn werk kan dan dat Jessica haar zieke zus kan bezoeken? Moet minimaal de helft van het rollend materieel worden ingezet? Moeten de reizigers die in eerste klas reizen de absolute voorrang krijgen of zet je alleen de lijnen in die een rechtstreekse verbinding met Brussel verzorgen? Of alle treinen tussen 9 en 16 uur afschaffen misschien? Kun je je de chaos op de perrons al voorstellen? Nu al is het op ‘normale’ reisdagen vaak al drummen om op de trein te geraken, laat staan dat je ook nog een zitplaats wil. Kijk maar eens naar de chaos die ontstaat als er op het spitsuur één enkele trein wordt afgeschaft. Het is duidelijk dat als in de ochtendspits de helft van de treinen plots wegvalt, de veiligheid van reizigers en personeel niet langer gegarandeerd kan worden. Dat alles geldt overigens eveneens voor bussen, trams en metro’s.

In het Canadese Quebec, waar de maatregel al langer bestaat, eisen sommige partijen op stakingsmomenten de inzet van almaar méér transportmiddelen. Zij eisen dat zo’n 80% van de transportmiddelen operationeel zijn omdat de minimumdienstverlening nooit volstaat.

Zij die vandaag pleiten voor de continuïteit van de dienstverlening op stakingsdagen zijn echter diezelfden die de dienstverlening morgen gaan afschaffen voor sommige gebruikers.

Om de treinen te laten bollen is er bovendien veel meer nodig dan een trein, een bestuurder en een begeleider. In de signalisatiecabines, in de ateliers en in de stations heb je ook werkvolk nodig. Als je op stakingsdagen bijvoorbeeld een ‘zondagdienst’ zou organiseren, betekent dat toch nog dat je ongeveer de helft van de spoormannen moet opeisen. De autoriteiten zouden dan een beroep moeten doen op deurwaarders, politieagenten… om het spoorpersoneel te verplichten aan de slag te gaan. Kan je je al voorstellen: naast elke bestuurder of opgeëiste begeleider een flik?

De meeste vertragingen zijn niet het gevolg van stakingen

Een van de redenen die de regering aanhaalt om de maatregel te willen invoeren is dat de reizigers ontevreden zijn over de aanslepende vertragingen. Uit het stiptheidsrapport van Infrabel (2013) blijkt dat stakingen helemaal geen belangrijke oorzaak zijn van die vertragingen. De belangrijkste redenen voor de vertragingen zijn volgens het rapport: het materieel van de NMBS, het falen van de infrastructuur, vertragingen opgelopen door treinen uit het buitenland, de weersomstandigheden, ongevallen waarbij personen betrokken zijn of mensen die zich op de sporen bevinden. In 2007 waren er in Frankrijk 6.000 incidenten die aanleiding gaven tot vertragingen of afgeschafte treinen. Slechts 2% ervan werd veroorzaakt door sociale acties.

De regering gaat sowieso de openbare dienstverlening afbouwen

De regeringsmaatregelen zullen de dienstverlening van de NMBS alleszins afbouwen. De tarieven zullen stijgen en de veiligheid zal afnemen. Zij die zich vandaag profileren als de verdedigers van de reizigers door een gegarandeerde dienstverlening te eisen bij stakingen, zullen er in de praktijk voor zorgen dat er het hele jaar door – 365 dagen lang – een verminderde dienstverlening zal zijn. Zij die spreken over de continuïteit van de dienstverlening bij staking zullen morgen heel wat treinen afschaffen met als excuus dat er niet voldoende gebruikers zijn op die lijn. Wie gijzelt wie dan?

De regeringsplannen hebben als doel de weerstand tegen de ontmanteling van de NMBS te breken, de belangrijkste actoren van de sociale beweging te verzwakken en het stakingsrecht te ondermijnen

Idem dito voor het gevangeniswezen. Ondanks de klachten van de bewakers en van wie hoog oploopt met de mensenrechten, zullen het personeel en de gevangenen zich tevreden moeten stellen met slechtere werk- en leefomstandigheden: ongezonde lokalen, een groeiende overbevolking, gebrek aan een efficiënte omkadering die belet dat gevangenen zich na hun straf vlot integreren in de maatschappij zonder telkens te vervallen in recidive. Er staat heel wat op het spel en er is een dringende behoefte aan ernstige oplossingen.

Bij Belgocontrol komt de dreiging vooral van de ambitie om hele secties van de luchtverkeersleiding te liberaliseren. Het project SES (Single European Sky of Gemeenschappelijk Europees Luchtruim) voorziet dat de privémarkt allerhande aanverwante diensten moet overnemen van de luchtverkeersleiding. De Europese vakbonden hebben in die context al meermaals gewaarschuwd voor de veiligheidsrisico’s die hierdoor zullen ontstaan.

Stakingen in de openbare diensten zijn, net als die in de privésector, een reactie op structurele problemen waar de werknemers mee botsen. Ook wie voor een openbare dienst werkt, wil een dienstverlening van prima kwaliteit kunnen aanbieden. De mensen van de NMBS of van de MIVB staken niet omdat ze niet willen werken, ze staken omdat het hen door voortdurende besparingen zo langzamerhand onmogelijk wordt gemaakt om nog een correcte en veilige dienstverlening te garanderen.

De regering moet ermee ophouden de werkomstandigheden in de openbare diensten terug te dringen en de gebruikers ervan een almaar slechtere dienstverlening aan te bieden. Het is de hoogste tijd om de echte kwesties aan te pakken via massale investeringen in een kwaliteitsvolle dienstverlening. Betere werkomstandigheden zijn overigens de beste garantie om het aantal stakingsdagen sterk te doen dalen.

De NMBS, en daarna?

Eerst is er de aanval tegen de “wilde” stakingen (zonder stakingsaanzegging), dan tegen de stakingen zonder meer. Zo spreekt Marc Descheemaecker (N-VA), ex-afgevaardigd bestuurder van de NMBS over de beperking van het stakingsrecht in het algemeen (ook stakingen die vooraf aangekondigd worden) door bijvoorbeeld een procedure zoals in Frankrijk in te voeren. Daar moeten stakers van te voren hun actie aankondigen en wordt een treindienst georganiseerd met het personeel dat niet staakt. En wat als maar 5% van het personeel niet staakt? Of wat als er bijvoorbeeld bij de niet-stakers geen enkele treinconducteur is?

Historisch gezien waren de openbare diensten, en dan in het bijzonder het spoorpersoneel, vaak de locomotief van protestbewegingen. Het doel van deze aanval is dan ook het verzet te breken tegen de ontmanteling van de NMBS, een van de belangrijkste actoren van de sociale beweging te verzwakken en het begrip gegarandeerde dienstverlening te introduceren om het stakingsrecht in het algemeen aan te pakken. Deze maatregel is een logisch onderdeel van een ideologie die beetje bij beetje het geheel van sociale verworvenheden en rechten, maar ook de openbare diensten ontrafelt.

Daarna zal de regering ongetwijfeld andere sectoren onder vuur nemen. Ook in de privé. Waarom geen gegarandeerde dienstverlening opleggen bij de banken “om elkeen de toegang tot zijn geld te garanderen”? Of bij de assemblagelijnen in de automobielindustrie “zodat de auto op tijd bij de klant geraakt”? Of in de grootwarenhuizen? Zo vorderde de toenmalige Franse president Sarkozy in oktober 2010 de arbeiders van de olieraffinaderijen op om de bevoorrading van de benzinestations verzekeren “om te garanderen dat iedereen naar zijn werk kan gaan”.

De logica die het stakingsrecht tegenover het individueel recht van gebruiker of klant stelt, is die van een gevaarlijke visie die meewerkt aan de individualisering van de maatschappij en de solidariteit vernietigt.

Staking blijft het ultieme drukkingsmiddel waarover de vakbonden beschikken om de stem van de werkers te laten horen

De invoering van de gegarandeerde dienstverlening dient derhalve om de vakbondsbeweging in het algemeen te verzwakken en onze democratische en sociale rechten af te breken. 

In Engeland begon Margaret Thatchers beleid van afbraak van de sociale verworvenheden en politiek van privatisering met een aanval op de macht van de vakbonden en op het stakingsrecht, door een verbod op solidariteitsstakingen en door het opleggen van geheime stemmingen. Zij zorgde ook voor het blokkeren van de bankrekeningen van de vakbonden, zodat vakbondsacties niet langer konden worden gefinancierd.

Indien, net als in Quebec, 80% van de werkende bevolking uitgesloten wordt van het recht op staken, indien het personeel manu militari wordt opgeëist, indien stakers boetes opgelegd worden, is er dan nog sprake van stakingsrecht? 

Een staking die geen golfbeweging in gang zet, die geen problemen veroorzaakt, is geen staking meer. De vakbonden zijn zich daarvan bewust: staken is nooit het gevolg van een lichtzinnig besluit. Maar als men te maken heeft met een regering en een patronaat die steeds minder bereid zijn te onderhandelen, blijft staken het ultieme drukkingsmiddel waarover de vakbonden beschikken om de stem van de werkers te laten horen. Dankzij stakingen veroverden wij onze rechten: stemrecht, 8-uren dag, 38-uren week, betaald verlof, zwangerschapsverlof,  overeenkomsten over minimumloon, maar ook het recht op kwalitatief goede openbare diensten.

Een schending van het internationaal recht 

Leila Lahssaini, advocate bij Progress Lawyers Network, nam het regeerakkoord onder de loep. “Opmerkelijk is het gebruik van de term ‘gegarandeerde dienstverlening’ en niet van ‘minimumdienstverlening’, die tot dan toe gehanteerd werd. Deze verandering in het woordgebruik laat vermoeden dat de dienst in kwestie op ruime wijze voor de gebruikers gegarandeerd zal worden, wat een zware belemmering van het stakingsrecht inhoudt.  

Daar komt nog bij dat het principe van een gegarandeerde dienstverlening opgelegd wordt, waardoor voor de sociale onderhandelaars slechts een minieme marge voor overleg blijft. Wat de gevangenissen betreft, zal het principe van de minimale dienstverlening zelfs niet bespreekbaar zijn,  alleen de ‘modaliteiten’ zullen in overleg bepaald worden.

Met betrekking tot de NMBS en Belgocontrol, lijkt de onderhandelingsmarge in eerste instantie ruimer en wordt eraan herinnerd dat er geen afbreuk gedaan wordt aan het stakingsrecht (deze verduidelijking ontbreekt voor het gevangenispersoneel, valt hieruit af te leiden dat er voor hen geen recht is?). Maar het is duidelijk dat deze zogenaamde ‘sociale dialoog’ snel resultaat zal moeten opleveren, anders zal de regering de bij wet de gegarandeerde dienst opleggen. Het regeerakkoord zegt dus de dialoog onder de spelers op het terrein te bevorderen, terwijl in de feiten alleen over de randvoorwaarden kan gesproken worden, met de nakende dreiging dat de regering haar wil zal opleggen als het resultaat van de onderhandelingen niet voldoet. Dat is een perfecte illustratie van het gebrek aan vertrouwen van de regering in de vertegenwoordigers van de werknemers en van haar wil om haar maatregelen buiten het kader van de collectieve onderhandeling op te leggen.” 

“Het stakingsrecht”, zegt de advocate verder, “is een fundamenteel recht,  erkend en beschermd door conventie nr. 87 van de Internationale Arbeidsorganisatie en de Europese Sociale Charta, beiden door België ondertekend. Ons Hof van Cassatie heeft het ook erkend als individueel recht dat dus eveneens buiten elke syndicale structuur om uitgeoefend kan worden. Dit fundamentele recht kan slechts in zeer uitzonderlijke gevallen beperkt worden en behalve in diensten die van  vitaal belang zijn voor de maatschappij, moet de eventuele beperking ervan het resultaat van overleg zijn. Het feit dat de regering hierin haar wil opdringt is dan ook een schending zowel van het internationaal recht als van een fundamenteel sociaal recht. 

De effectieve uitoefening van het stakingsrecht is cruciaal voor een democratische maatschappij. Het gaat om een essentieel instrument waarover de werknemers beschikken om aanvallen af te slaan en sociale verandering af te dwingen, onder meer bij besparingen in de openbare diensten ten gevolge van de bezuinigingsmaatregelen.” 

De “gegarandeerde dienst” in de tekst 

De regering voorziet  “een gegarandeerde dienstverlening in de bij het gevangeniswezen, het veiligheidskorps en het Nationaal Centrum voor elektronisch toezicht om zo de basisrechten van de gedetineerden te vrijwaren”, met daarbij alleen de verduidelijking dat “de modaliteiten van de gegarandeerde dienstverlening zullen worden bepaald in overleg met de sociale partners”. (Hoofdstuk 6.2.4) 

Met betrekking tot de NMBS, “de regering zal beide bedrijven opdragen om, na overleg met de sociale partners, een voorstel uit te werken dat in geval van staking toch een gegarandeerde dienst voorziet. Indien geen akkoord kan bereikt worden binnen een redelijke termijn zal de regering zelf een wetgevend initiatief nemen. Daarbij wordt voorrang gegeven aan de sociale dialoog en zal geen afbreuk gedaan worden aan het stakingsrecht”. (Hoofdstuk 10.2.6) 

Ten slotte nog over Belgocontrol. “De regering zal Belgocontrol opdragen om, na overleg met de sociale partners, een voorstel uit te werken dat in geval van staking toch een gegarandeerde dienst voorziet.” Hier staat ook nog de toevoeging. “Daarbij wordt voorrang gegeven aan de sociale dialoog en zal geen afbreuk gedaan worden aan het stakingsrecht.” (Hoofdstuk 10.3.2)