Toen Leopold II op de arbeiders in België liet schieten

“Hij was slecht voor de zwarten, maar wel goed voor de blanken”, hoor je soms van mensen die het opnemen voor Leopold II. Dat beeld klopt niet. De koning die in Congo handen liet afhakken, liet in eigen land evengoed het vuur openen op arbeiders die hun kinderen uit de mijnen wilden halen. 

De controverse over Leopold II woedt al enkele weken. Op sociale media heeft hij ondertussen enkele medestanders, die een hele reeks sociale verworvenheden aan hem toeschrijven. Zo zouden we Leopold II dankbaar moeten zijn voor onder meer de invoering van het stemrecht, de oprichting van vakbonden, de afschaffing van de kinderarbeid en de invoering van de leerplicht. Zo wil men een heel positief beeld ophangen van onze koningen als wijze en welwillende figuren die de burgers waarover zij regeren – zowel in België als in Congo – begeleiden op de weg naar vooruitgang.

Twee gezichten van eenzelfde tiran

Dat beeld, dat de koning goed zou zijn geweest voor de blanken en slecht voor zwarten, klopt niet. Er is geen enkel verschil tussen Leopold II, de koning van de kolonie, en Leopold II, de koning van de Belgische industrialisering. Het zijn twee gezichten van eenzelfde fenomeen, namelijk de koortsachtige kapitalistische ontwikkeling van België op dat moment. Het bewind van Leopold II eiste veel slachtoffers, zowel met zijn industrialisatie (de Belgische arbeiders) als zijn kolonisatie (de volkeren van Congo). Tussen het bloedbad van Seraing, het neerslaan van opstandige dorpen in Congo en het bloedbad van Roux loopt een rode draad: de gewelddadige uitbuiting van een meerderheid ten voordele van enkelen. 

Leopold II, de koning van de kolonie, en Leopold II, de koning van de Belgische industrialisering. Het zijn twee gezichten van eenzelfde fenomeen, namelijk de koortsachtige kapitalistische ontwikkeling van België

Leopold II was zeer ambitieus. In 1861, toen hij nog kroonprins was, wilde hij al van Brussel het uithangbord van het Belgische rijk maken. Een kolonie verwerven lag nochtans helemaal nog niet binnen zijn bereik. Als fervent aanhanger van het kapitalisme vroeg hij aan een van de grootste Belgische kapitalisten, Édouard Empain, om de Société de Construction Électrique de Charleroi op te richten, die voor de hele wereld trams zou produceren. Hij mikte ook op de spoorwegsector, die essentieel was om staal en kolen te vervoeren. Hij aarzelde niet om zijn invloed aan te wenden voor de Belgische kapitalisten, zoals Cockerill of Solvay, zodat zij konden profiteren van de markten in het buitenland: in Rusland, China en natuurlijk in Congo. In het door Leopold II aanbeden kapitalisme was er echter geen sprake van een win-winsituatie: Als de kapitalist wil rijk worden en zijn bedrijf laten groeien, moet hij de winst verhogen en de kosten drukken. Als de kapitalist wil winnen, moet de arbeider verliezen.

Weerstand tegen het kapitalisme in bloed gesmoord

Leopold II zette eigenlijk gewoon het industrialisatieproces voort dat al was begonnen onder het bewind van zijn vader en daarvoor onder de Nederlanders. Maar dat proces verliep niet zonder weerstand.

In 1867, twee jaar na het begin van zijn bewind, zetten de eerste grote arbeidersstakingen de industriebekkens in het zuiden van het land op hun kop. Ze zouden aanhouden tot 1869. Dat was een woelig jaar, want in april 1869 stuurde Leopold II het leger naar Seraing om er de staking in de staalfabriek van Cockerill, waarvan zijn broer Philippe een van de hoofdaandeelhouders was, neer te slaan. De troepen doodden drie dagen lang zonder onderscheid. De gebeurtenissen staan bekend als het bloedbad van Seraing. De moorden vonden veel weerklank in de internationale pers. Karl Marx beschreef deze gebeurtenissen in een toespraak met de titel De Belgische slachtpartijen. Daarin noemde hij België “het gezellige paradijsje van de eigenaar, de kapitalist en de priester”. En Marx wreef het erin: “Net zoals de aarde in een jaar om de zon draait, zo [heeft] de Belgische regering haar jaarlijkse slachting van arbeiders. De Belgische regering is de ijverige gendarme van het kapitaal versus de arbeid.”

Hoewel de koning veel controle had over de nationale politiek in die tijd, geven historici Leopold II het voordeel van de twijfel over zijn persoonlijke betrokkenheid bij de repressie van de jaren 1860. Die twijfel is er helemaal niet als het gaat over het neerslaan van de stakingen van de jaren 1880. Van 1873 tot 1896 stortte de kapitalistische ontwikkeling België in een diepe crisis. Grote stakingen deden het land op zijn grondvesten daveren. De arbeiders eisten een waardig loon. Ze wilden dat er een einde kwam aan de kinderarbeid en dat iedereen kon stemmen. 
De indrukwekkendste staking vond plaats in 1886. België beleefde op dat moment enkele weken van massale stakingen en opstanden, aangewakkerd door een hongersnood. De stakers waren vastberaden en op een bepaald moment stuurde de koning het leger af op op de stakers in de regio van Charleroi. De koninklijke ordonnansofficier generaal Van Der Smissen leidde de troepen. Hij gaf (volkomen onwettelijk) het bevel om zonder waarschuwing het vuur te openen op elke verdachte die op de troepen afkwam. De troepen stelden zich op langs alle belangrijke assen waar de stakersbetogingen zouden kunnen langskomen, en het resultaat laat zich dus raden. Er vielen een pak doden, vooral in Roux. Van Der Smissen zou nooit gestraft worden.

In het paleis begrepen ze dat de gewelddadige fysieke onderdrukking niet volstond om de eisen te smoren. De koning beval een onderzoekscommissie, die uiteindelijk zou leiden tot de eerste sociale wetten. Kinderarbeid werd afgeschaft, arbeiders kregen het recht om vakbonden op te richten, etc. Een algemene staking later (1893) leverde het (bijna) algemeen (mannelijk) stemrecht op. Leopold II erkende die wetten tegen zijn zin, maar had geen andere keuze om de lont uit het kruitvat te halen. Regering en kapitalisten wilden zo hun eigen belangen vrijwaren. Leopold II heeft die rechten dus niet geschonken, het waren de arbeiders die ze zelf hebben afgedwongen, ondanks de weigeringen en de repressie van de staat.