Osmar Silva stierf op een bouwwerf.

Eind augustus stierf Osmar Silva, een arbeider zonder papieren, op een bouwwerf in Moerbeke (Oost-Vlaanderen), als gevolg van een gebrek aan bescherming. De dood vindt vandaag in België nog altijd te makkelijk de weg naar het werk. Gezinnen moeten nog steeds vechten om gerechtigheid te vinden. De uitbuiting een halt toeroepen gaat alle arbeiders aan.

Het was 21 augustus 2020. Een paar regels in de lokale kranten: "Dramatisch ongeval op een bouwwerf in Moerbeke", "arbeider valt in een liftschacht en sterft". Wat weten we over deze man? Niets of bijna niets. Hij zou van Portugese afkomst zijn en in Anderlecht wonen. Wat weten we over de omstandigheden van het ongeluk? Niets of bijna niets. Het slachtoffer zou zijn evenwicht hebben verloren. Een "banaal" voorval? Bij nader inzien verdiende dit drama een plaats in de nationale media, in de rubrieken politiek of economie.

Zijn naam was Osmar Silva.

Zijn naam was Osmar Silva. Hij was Braziliaan, getrouwd met Simone. Samen hadden ze twee kinderen, Caroline en Lorenzo. Hij ontvluchtte zijn land in 2019, op zoek naar een degelijke job en goed onderwijs voor zijn kinderen. In Brazilië kan het privéonderwijs een goede opleiding bieden, maar tegen een prijs die ver boven het gemiddelde maandsalaris ligt. Het hoger onderwijs raak je maar binnen na een streng selectieproces, waardoor het vrijwel onbereikbaar is voor degenen die de openbare scholen verlaten.

In 2019 emigreerde het gezin dus, op zoek naar een betere toekomst. Daar de geldigheidsduur van hun visa zijn verstreken, zijn de Silva's nu mensen-zonder-papieren. Sinds haar aankomst in België werkt Simone als poetsvrouw. Osmar werkt in de bouw. Hij bouwt huizen, kantoren, doet allerlei werk dat vervolgens de hele bevolking ten goede komt. Net als hij werken duizenden andere werknemers zonder papieren - uit Bulgarije, Guinee, Moldavië of Marokko - in deze sector. Het fenomeen is zo groot dat men zelfs over een "Belgisch systeem" spreekt. Gebouwen als het metrostation Kunst-Wet of de Raad van de Europese Unie werden gerenoveerd dankzij het werk van mensen zonder papieren. Hoe is dit mogelijk? De vastgoedreuzen die de contracten binnenhalen, doen een beroep op kleinere bedrijven, die op hun beurt samenwerken met nog kleinere bedrijven, wat resulteert in een lange keten van onderaannemers waarin werkgevers die gebruikmaken van zwartwerk zich mengen. Enerzijds is er geen wettelijk kader dat sterk genoeg is om alle actoren in de keten aan banden te leggen en te responsabiliseren rond de sociale normen - men kan zelfs zeggen dat dumping in België en Europa bewust wordt georganiseerd. Anderzijds is het rechtssysteem niet in staat om in te grijpen in deze constructies, zoals de krant De Standaard in haar onderzoek naar het Europa-gebouw aantoont. Inspectierapporten vermelden vermoedens van witwassen, postbusbedrijven en zwartwerk. Maar de magistraat die met het onderzoek belast is trekt aan het kortste eind. De inspectiediensten zijn zo ondergefinancierd dat ze de misbruiken, de uitbuiting en de sociale dumping (concurrentie tussen werknemers uit economisch zeer verschillende landen) niet doeltreffend kunnen bestrijden.

12 uur werken, 10 uur betaald krijgen

Osmar werkt 12 uur per dag maar wordt slechts voor 10 uur betaald, zoals veel mensen zonder papieren die goedkope maar volledig aan uitbuiting overgeleverde arbeidskrachten vormen. Het is niet ongewoon dat een werkgever beslist om een maand loon niet te betalen. Bij wie kan je klagen als je geen contract hebt en dus geen recht hebt op rustdagen of een ongevallen- of ziekteverzekering? Hoe kun je klagen als je dat werk nodig hebt en het risico loopt om maandenlang in een gesloten centrum vast te zitten en onder dwang te worden uitgewezen?

Het kapitalistische systeem om arbeiders uit te buiten loopt gesmeerd: geen sancties voor werkgevers, geen reële mogelijkheid voor slachtoffers om een klacht in te dienen en alle lonen en arbeidsomstandigheden gaan erop achteruit. Er zal altijd wel een werknemer zijn, zelfs een geregistreerde, die wanhopig op zoek is naar werk en bereid is om nog slechtere voorwaarden te accepteren dan die van zijn collega.

In de week van zijn dood moest Osmar, die aanvankelijk als plafondwerker was aangeworven, zeer zware betonblokken verplaatsen, zonder handschoenen of veiligheidsschoenen, en samenwerken met andere arbeiders wier taal hij niet verstond. Aangezien de baas in het buitenland is, uit Osmar een beetje zijn ongenoegen bij een van zijn collega's. Hij wordt dan alleen naar een andere vleugel van de werf gestuurd. Daar valt hij in een onbeveiligde liftschacht en sterft.

Om de 3 dagen een sterfgeval in België

Het gebrek aan bescherming en veiligheid wordt, net als gevaarlijk werken, op veel werven de norm. In 2018 werden in België 168.462 arbeidsongevallen aangegeven, tegenover 164.786 in 2017. In 2017 was er al een stijging ten opzichte van het voorgaande jaar. De frequentiegraad, d.w.z. het aantal ongevallen per gewerkt uur, onderstreept de situatie van de bouwvakkers: in 2018 bedroeg de gemiddelde graad voor alle sectoren samen 16,20%. Voor de bouwsector bedroeg hij 36,89%, d.w.z. 20 keer die van de financiële sector (1,87%). In 2018 vielen er 134 doden op het werk, hetzij 1 dode om de 3 dagen. In 2020 blijft het werk in België doden maken.

Osmar is dood, de droom van een beter leven voor Caroline en Lorenzo rust nu uitsluitend op de schouders van hun moeder Simone. De taak lijkt onoverkomelijk, ondanks hun kracht. Bovenop het verdriet, de taalbarrière en de angst voor de toekomst komt ook nog het gebrek aan overheidssteun en het risico om door de staat gecriminaliseerd te worden omdat ze geen papieren hebben. De grote vastgoedontwikkelaar Durabrik, die de werf had opgezet, maakt zich geen zorgen. Hij bood aan om de begrafeniskosten te helpen dragen op voorwaarde dat Simone zou verklaren dat haar man inderdaad slechts één dag had gewerkt. Ze weigerde en dus kreeg ze niets. De familie heeft nog steeds geen vergoeding ontvangen. Het OCMW van Anderlecht weigert alle voedselhulp. In afwachting verkoopt Caroline zelfgebakken taarten.

Solidariteit en mobilisatie zijn cruciaal

Zonder enige publieke hulp, zonder middelen, vond de familie hulp van de Braziliaanse gemeenschap in Brussel, van gemeenschappen van mensen zonder papieren en van netwerken van solidaire burgers zoals Amitié Sans Frontières (Vriendschap zonder Grenzen) of Red Fox, de PVDA-jongerenbeweging. Elk werkgerelateerd overlijden moet recht geven op een schadevergoeding. De mensen die de familie Silva helpen, zijn dan ook van plan om naar de rechtbank te stappen. Solidariteit en mobilisatie blijven doorslaggevend wanneer mensen alleen op elkaar kunnen rekenen.

De strijd voor gelijke rechten voor alle werknemers kan alleen maar worden voortgezet. Voor hetzelfde werk heb je hetzelfde loon en dezelfde bescherming nodig, zowel wat betreft de uitrusting als de sociale zekerheid. Want als werknemers - zowel die met als die zonder papieren - vandaag de dag steeds minder goed beschermd zijn, dan komt dat omdat werkgevers het zich kunnen veroorloven om werknemers met minder rechten dan anderen uit te buiten. Dat komt omdat er zowel op Belgisch als op Europees vlak sociale dumping wordt georganiseerd. Gelijke rechten zijn het rechtvaardige en effectieve antwoord voor alle werknemers. Het enige wat de mensen zonder papieren vragen is dat ook zij de sociale zekerheid kunnen helpen versterken.

Als u het gezin en andere projecten van Vriendschap zonder Grenzen wil steunen, kunt u contact opnemen met contact@vriendschapzondergrenzen.be of een paar euro storten op de rekening BE76 5230 8086 1295.