Kinderrechtencommissaris Caroline Vrijens: “Hopelijk is dit een wake up call om steden en gemeenten écht kindvriendelijk te maken.”

“Er klopt iets niet”, dacht de Vlaamse kinderrechtencommissaris bij het begin van de lockdown. In de aanpak van de crisis bleven kinderen en jongeren onderbelicht. Samen met het Kenniscentrum Kinderrechten en de Kinderrechtencoalitie zette ze een grote bevraging op.

Op een week tijd kregen jullie ruim 44.000 antwoorden. De nood om gehoord te worden was duidelijk hoog.

Caroline Vrijens. "Eindelijk komt dit naar boven." Dat is een reactie die ik veel kreeg. De crisismaatregelen hadden een gigantische impact op kinderen en jongeren. Niet meer naar school gaan, je vrienden niet meer kunnen zien, altijd thuis moeten zitten, geen hobby's meer, weinig buiten mogen komen…dat zijn allemaal serieuze inperkingen van hun rechten. Zeker voor kinderen en jongeren in een kwetsbare positie. Als je thuis geen tuin hebt, als er armoede is of geweld, als je in een hulpvoorziening woont...dan is het allemaal des te harder.

Werd de impact van de maatregelen op kinderen en jongeren onderschat?

Caroline Vrijens. Veel mensen contacteerden ons om te zeggen: "Mijn kind kan al twee maand niet meer spelen met leeftijdsgenoten, dat is verschrikkelijk." Spelen is essentieel voor kinderen. In de informatie die verstrekt werd, vond ik daarover alleen de korte mededeling dat spelen alleen thuis mocht, niet in de publieke ruimte. Als je dan bedenkt dat er kinderen zijn die geen eigen kamer hebben, die afhankelijk zijn van een speeltuintje in de buurt, dan besef je wat een impact dat heeft. Dat besef was er bij het begin van de crisis te weinig.

We denken vaak dat onze kinderen gevangen zitten in de virtuele wereld. Maar uit de bevraging blijkt dat ze toch het menselijk contact in de echte wereld verkiezen.

Caroline Vrijens. Er was tijdens de lockdown heel veel verveling, eenzaamheid, frustratie en kwaadheid. Dat kan niet gecompenseerd worden met digitale contacten. Het is mooi om te zien dat kinderen en jongeren de voorkeur geven aan de fysieke ontmoeting. Anderzijds hebben we ook gezien dat de sociale media een positieve kracht kunnen vormen. De leerkracht van mijn jongste dochter, tien jaar, had bijvoorbeeld een zoom-sessie georganiseerd om gewoon maar wat te praten, niet om les te geven. Dat vond ik heel mooi, dat ze geïnteresseerd was in wat de kinderen in het weekend deden en hoe het met hen ging.

Het is mooi dat kinderen en jongeren nog altijd de fysieke ontmoeting verkiezen boven de digitale.

Er waren ook kinderen en jongeren die zich in de lockdown veel beter voelden.

Caroline Vrijens. Dat heeft denk ik te maken met de druk die we op kinderen en jongeren leggen. In deze lockdown hebben we allemaal ervaren hoe overvol ons leven doorgaans zit. Het wegvallen van veel dingen geeft rust, dat gaf 30% van de jongeren ook aan. Ik vind dat wel een belangrijke les. De agenda's zijn vaak overladen. Een wat rustiger patroon zou een positieve evolutie kunnen zijn. Ook voor kinderen die op school te maken hebben met pestgedrag was de lockdown een verademing. We kregen vanuit het jeugdwelzijnswerk te horen dat kinderen aangaven zich nu beter te voelen, omdat het pesten gestopt was. Heel confronterend. We hebben ook in de bevraging vastgesteld dat pesten tijdens de lockdown sterk afnam. Pesten is dus misschien toch iets wat in de eerste plaats ontstaat waar kinderen mekaar fysiek ontmoeten. Iets waar we blijvend werk van moeten maken om dat tegen te gaan.

De impact van de lockdown bleek het grootst voor kwetsbare kinderen en jongeren. Wellicht geen verrassing?

Caroline Vrijens. Zodra de lockdown een feit was, dachten we onmiddellijk: "Wat met al die kinderen die in een moeilijke thuissituatie zitten en niet meer kunnen ontsnappen door naar school te gaan? Al die situaties waarbij ouders het niet aankunnen, omdat ze zelf met teveel problemen zitten.” Dat was onze grote bezorgdheid. We hebben dan ook van bij het begin alle signalen die we via onze klachtenlijn of via middenveldorganisaties opvingen - over problemen in asielcentra, in het onderwijs, in de jeugdzorg – aan de bevoegde ministers gemeld.

Wat zijn voor u belangrijke aandachtspunten met betrekking tot kwetsbare kinderen en jongeren?

Caroline Vrijens. Eén van onze vragen was of er thuis meer ruzie was en of er ervaringen waren met geweld. De meerderheid zei dat er inderdaad meer ruzie was, maar één op tien zei ook fysiek of verbaal geweld te ervaren. Daarom is het zo belangrijk om de connectie niet te verliezen en extra in te zetten op de laagdrempelige kanalen waar kinderen en jongeren hulp kunnen vinden.
We weten dat in Antwerpen 20 à 30% van de kinderen uit het basisonderwijs niet bereikt werden met het digitaal onderwijs. Wanneer in september alles echt terug van start gaat, zal er een enorme inhaalbeweging gedaan moeten worden. We kunnen van scholen niet verwachten dat ze dat zomaar gaan oplossen. De achterstand zal voor een deel van de kinderen groot zijn. In de exit en de relance moeten we ook daar extra aandacht voor hebben.
We moeten ook beseffen hoezeer kwetsbare kinderen en jongeren afhankelijk zijn van de publieke ruimte: om rond te hangen, om af en toe te kunnen ontsnappen uit de moeilijke thuissituatie, om te kunnen spelen. Hopelijk is dit nu een wake up call voor steden en gemeenten om hun publieke ruimte écht kindvriendelijk te maken. Met de meest kwetsbaren als maatstaf. Wat hoegenaamd niet wil zeggen dat je die groep voortrekt. Als je hen als maatstaf neemt, zullen andere kinderen en jongeren ook blij zijn met wat er gebeurt.

Veel mensen beschouwen deze crisis als een mogelijk kantelpunt. Ziet u dat ook zo?

Caroline Vrijens. Zeker. Voor het Kinderrechtencommissariaat gaat het dan vooral om die kwetsbare kinderen en jongeren. Vooral voor hen zal er misschien een blijvend effect zijn. Ik hoop dat het beleid en de samenleving inzien dat dit niet rechtvaardig is en dat er dingen in beweging komen: een kwaliteitsvolle woning voor elk kind, de aanpak van kinderarmoede, echte onderwijskansen voor elk kind.
Laatst gingen we onze bevraging voorstellen in de Commissie Jeugd van het parlement. Er waren ook jongeren uitgenodigd. Een jongen van 13 zei: "Men heeft nu geprobeerd om alle jongeren die geen laptop hadden er een te geven. Er zijn er 10.000 uitgedeeld. Maar vóór de crisis waren er ook al veel jongeren die dat niet hadden. Wat gaan we doen ná de crisis? Elke jongere die aan het secundair onderwijs begint, zou over een laptop moeten kunnen beschikken." Een heel terechte opmerking.

Kinderen zijn geen aanhangsel van volwassenen maar individuen met eigen behoeften.

Welke van de vele reacties hebben u bijzonder getroffen?

Caroline Vrijens. ”Bedankt dat jullie dit georganiseerd hebben, dit heeft mij echt geholpen." Dat vond ik echt straf. Het is mooi dat we kinderen en jongeren zo mee een stem hebben kunnen geven. Of een meisje dat zei: "Er zou een veiligheidsraad moeten komen voor kinderen, nu zijn alle beslissingen en regels er voor volwassenen.” Kinderen zijn niet gewoon aanhangsels van volwassenen maar