Hoe de industriële landbouw virussen dichter bij de mens brengt

Door de vernietiging van het milieu zullen pandemieën zoals die van het coronavirus zich waarschijnlijk vermenigvuldigen. De agro-industrie veroorzaakt ontbossing en bevordert de overdracht van virussen of bacteriën van dieren op mensen. Als we het landbouwmodel veranderen, kunnen we onszelf beter beschermen.

Op 29 maart zei Georges-Louis Bouchez op Twitter over de coronapandemie: "Het is een fataliteit die niets zegt over ons systeem." Kortom, deze pandemie is gewoon een kwestie van brute pech. We moeten de voorzitter van de MR helaas duidelijk maken dat als we kijken naar wat de wetenschap ons vertelt, er nauwelijks een foutere uitspraak mogelijk is. Studies over epidemieën zijn immers niet nieuw en wetenschappers wijzen al enkele jaren naar de agro-industrie als versterkende factor. Deze industrie is onder meer verantwoordelijk voor de vernietiging van onze ecosystemen. 

Ons economisch systeem en zijn gevolgen voor het milieu zijn grotendeels verantwoordelijk voor de huidige situatie.

De precieze oorzaak van de huidige coronapandemie moet nog worden vastgesteld. We navigeren een beetje op het gevoel. Er wordt getwijfeld tussen schubdier, vleermuis of een waaier aan samenzweringstheorieën - de ene dag gericht op een Amerikaans lab, de andere dag op een Chinees. Wat we wel weten, is dat het geen kwestie van fataliteit is. Integendeel, ons economisch systeem en de gevolgen ervan voor het milieu, zijn grotendeels verantwoordelijk voor de huidige situatie. Zonder grote veranderingen zullen soortgelijke rampen zich waarschijnlijk opnieuw voordoen.

Ontbossing is een van de grootste problemen in de ecosysteemcrisis: 80% van de biodiversiteit is te vinden in bossen (zie kader). Volgens Global Forest Watch, een online platform dat de evolutie van de bossen in de wereld in real time volgt, zijn we in 2018 24,8 miljoen hectare boombedekking kwijtgeraakt. Daar spelen verschillende factoren in mee, zoals de mijnbouw en de hout- of papierhandel, maar hier zullen we ons in het bijzonder richten op één factor (en niet de minste): de landbouw.

Een rampzalige landbouwproductie

Het winstbejag van het intensieve landbouwmodel leidt ons regelrecht naar de afgrond, door praktijken te bevoordelen die gericht zijn op korte termijn winst.

Naar schatting is de landbouwactiviteit verantwoordelijk voor 73% van de ontbossing, waarvan volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties 40% verband houdt met de industriële landbouw. Een aanzienlijk deel van die oppervlakte is gelieerd aan de veeteelt, hetzij om er vee op te plaatsen, hetzij voor de productie van soja, dat als veevoer wordt gebruikt. De veeteelt zet onze bossen dus onder grote druk. Intensieve veeteelt vormt op zich al een risico voor onze gezondheid. Dieren met een lage genetische diversiteit in kleine ruimtes bij elkaar zetten, creëert een ideale omgeving voor de verspreiding van ziekten. 
Het winstbejag van het intensieve landbouwmodel leidt ons regelrecht naar de afgrond, door praktijken te bevoordelen die gericht zijn op korte termijn winst. De bodem raakt uitgeput, wat leidt tot een toenemende uitbreiding van de landbouwgrond om voldoende rendement te behouden en de zakken van de aandeelhouders van grote industriële groepen te blijven vullen. Bovendien duwt de agrobusiness de armste boeren steeds meer terug naar de bossen. Hierdoor worden ze gedwongen deel te nemen aan de ontbossing. Zo komen ze ook in de frontlinie te staan tegen ziekteverwekkers als virussen, bacteriën en parasieten. 33% van de huidige ontbossing houdt immers verband met lokale, zelfvoorzienende landbouw. Het zijn dus ook de grote groepen van de agrobusiness die verantwoordelijk zijn voor dit deel van de ontbossing, niet de kleine boeren, want zij zijn slachtoffer van deze schadelijke praktijken.

Hoe zit het met epidemieën hierin? 

Het verlies aan biodiversiteit kan rampzalige gevolgen hebben voor de mens, met name door het bevorderen van de overdracht van ziekten. Het ebolavirus, dat Afrika van 2013 tot 2015 zwaar trof, is daar een goed voorbeeld van. De bron van dit virus bevindt zich in verschillende soorten vleermuizen. Die komen voor in delen van Centraal- en West-Afrika die het zwaarst te lijden hebben onder de ontbossing. Omdat hun natuurlijke habitat vernietigd wordt, zijn vleermuizen gedwongen hun toevlucht te zoeken tot gebieden die veel dichter bij de mens liggen, zoals parken, boerderijen en tuinen. Het virus werd overgedragen door consumptie van deze dieren of van het voedsel dat met hen in contact kwam. 

Door de versnippering en de vernietiging van bossen, komen dieren steeds dichter bij de mens. Soorten moeten zich dus aanpassen aan een nieuwe omgeving en veel van hen sterven als ze daar niet in slagen. Ontbossing brengt ons, door het verstoren van het evenwicht van de ecosystemen, vaker in contact met dieren die ziekteverwekkers dragen. Ze passen zich veel gemakkelijker aan ons organisme aan omdat we nu regelmatiger in hun buurt komen. Virussen, bacteriën en parasieten zijn onschadelijk in hun ecosystemen omdat ze in een zeer diverse omgeving verdrinken. Ze kunnen echter zeer gevaarlijk zijn als ze eenmaal zijn aangepast aan de mens. 

Het verband tussen ontbossing en ziekte is ook te zien in het geval van paludisme, ook wel malaria genoemd, dat door muggen wordt overgebracht. Ontboste grond wordt meer blootgesteld aan zonnestralen, waardoor er water afvloeit en er plassen ontstaan. Die bevorderen de voortplanting van muggen, aangezien hun larven zich in het water ontwikkelen. Dit verhoogt de overdracht van malaria. 

Het is ook belangrijk om de rol van de opwarming van de aarde bij epidemieën en het verlies aan biodiversiteit te benadrukken. Ze verstoort de natuurlijke bronnen van bepaalde soorten, die dan zonder voedsel komen te zitten. Op zoek naar voedsel komen ze opnieuw dichter bij de mens om te overleven. Vogels worden bijvoorbeeld gedwongen om langere afstanden af te leggen, meestal naar de polen. Ook dat bevordert de overdracht van ziekteverwekkers, omdat ze dan waarschijnlijk meer soorten zullen kruisen dan anders. Bovendien maken langere zomers het klimaat gunstig voor bepaalde dieren die zelf ziektedragers zijn. De muggen die malaria en knokkelkoorts met zich meedragen, zouden door dit proces nog meer mensen kunnen treffen, omdat ze op een steeds groter wordend oppervlak van onze aardbol zouden kunnen overleven.

Het verlies aan biodiversiteit creëert geen virus, maar vergemakkelijkt de overdracht ervan in hoge mate.

Het verlies aan biodiversiteit creëert geen virus, maar vergemakkelijkt de overdracht ervan in hoge mate, zoals deze twee gevallen aantonen. Hoewel de wetenschap de precieze oorzaken nog moet bepalen, is de coronapandemie die we momenteel meemaken geen uitzondering. 

Tot slot heeft onderzoek aangetoond dat een hoge biodiversiteit kan helpen om de klimaatverandering te beperken. We moeten dus de opwarming van de aarde en het teloorgaan van biodiversiteit tegelijkertijd bestrijden, om verdere pandemieën te voorkomen. Dit zal onvermijdelijk moeten gebeuren in nauwe samenwerking met de landen in het Zuiden, die veel vaker met het probleem worden geconfronteerd en minder goed zijn toegerust dan de geïndustrialiseerde landen om het probleem aan te pakken.

Anders produceren

De kapitalistische logica van de agrobusiness, die de voedselmarkt wil veroveren door grond en middelen van zwakkere landen te stelen, is gevaarlijk voor de volksgezondheid. Die logica schept de voorwaarden voor een toename van epidemieën en pandemieën en slaagt er niet in om op een duurzame manier kwaliteitsvoedsel te produceren. In een recent artikel in het magazine Lava zei bioloog Rob Wallace dat je “geen beter systeem kan bedenken voor het produceren van dodelijke ziekten” dan het kapitalistische landbouwsysteem. Maar voor de aandeelhouders is het natuurlijk het risico waard. Bovendien moet worden opgemerkt dat onze economische systemen een aanzienlijke verspilling van voedsel veroorzaken. Olivier De Schutter, voormalig VN-Rapporteur voor het Recht op Voedsel, wees erop dat we momenteel twee keer zoveel voedsel produceren dan nodig is om de wereldbevolking te voeden. Met andere woorden, elk jaar verspillen we de helft van het geproduceerde voedsel, terwijl volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties ongeveer 11% van de bevolking ondervoed is. Sommige landen hebben voedseloverschotten, terwijl andere landen te maken hebben met ongekende hongersnood, omdat de voedselproductie ongelijk verdeeld is. Het staat dus vast dat we ons landbouwmodel moeten herzien, zowel technisch als wat betreft de geproduceerde hoeveelheid.

Het staat vast dat we ons landbouwmodel moeten herzien, zowel technisch als wat betreft de geproduceerde hoeveelheid.

We moeten de landbouw diverser en evenwichtiger maken. De productie moet worden verminderd om enerzijds beter te kunnen inspelen op de behoeften en anderzijds de kolossale verspilling tegen te gaan. Dat vereist het stimuleren van agro-ecologische alternatieven, ondersteund door wetenschappelijk onderzoek naar het functioneren van ecosystemen. Naast het voordeel voor onze gezondheid, door het behoud van een natuurlijke barrière tegen ziekteverwekkers, zal deze verandering een verdere stap zijn in de strijd tegen de opwarming van de aarde en de crisis van de biodiversiteit. Tegelijkertijd is het ook van essentieel belang om de rechten van kleine boeren te waarborgen. 

We moeten democratisch beslissen hoe we ons voedsel produceren en hoeveel. We kunnen dat niet in handen laten van een paar aandeelhouders. We hebben dringend nood aan een echte ecologische en sociale planning. De obsessie met korte termijn prestaties moet worden vervangen door een lokale, duurzame, ecologische en meer egalitaire visie op landbouw. 

De verandering is al aan de gang. Overal ter wereld strijden boeren voor hun onafhankelijkheid van de grote groepen en vinden ze hun manier van produceren al opnieuw uit. Via onder meer agro-ecologie of agro-bosbouw produceren ze kwaliteitsvoedsel met meer respect voor het milieu. Om nog maar te zwijgen van al die activisten die de natuurgebieden verdedigen, van de Belgische Ardennen tot de tropische wouden van Brazilië. Tegelijkertijd zou de wetenschap ons in staat kunnen stellen om omgevingen die een groot risico vormen voor de overdracht van virussen, bacteriën of parasieten, beter te beheersen. We zijn niet veroordeeld om passief te lijden onder dit soort gezondheidscrises, we hebben veel in handen om ze te voorkomen. Of Georges-Louis Bouchez het nu leuk vindt of niet, epidemieën zijn verre van onontkoombaar. In deze tijden van crisis is de noodzaak van een andere wereld duidelijk. Laten we ons organiseren om die te bouwen.