“Gezondheid is een openbaar goed en vraagt om een wereldwijde aanpak en solidariteit”

Westerse landen mogen dan al overweldigd zijn door de coronapandemie, ontwikkelingslanden staan voor nog hetere vuren. Sociale ongelijkheid, armoede, een gebrekkig sociaal opvangnet en conflicten stellen kwetsbare bevolkingsgroepen voor onmogelijke keuzes. Bovendien worden ze getroffen door een financiële schokgolf, nog vóór het hoogtepunt van de pandemie hen bereikt heeft. De internationale gemeenschap moet dit op een vooruitstrevende en gecoördineerde manier aanpakken.

Het Westerse #blijfinuwkot gaat voor de meeste bewoners van het Zuiden niet op. In overbevolkte steden of vluchtelingenkampen, waar vaak hele families één kamer delen, wordt “social distancing” een sarcastische grap. Leven met angst voor ziektes en chaos is er voor veel mensen de “normale” toestand.

Zuid-Afrika is één van de meest getroffen Afrikaanse landen, maar in de settlements (arme wijken) zijn maar 380 toiletten toegestaan voor 20.000 mensen. In Mexico heeft slechts 20% van de ouderen een pensioen. Om te overleven moeten ze blijven werken. De Mexicaanse overheid heeft dan wel verklaard dat alleen essentiële winkels en diensten open kunnen blijven, maar alleen wie dat kan, neemt de quarantaine serieus.

In ontwikkelingslanden werken mensen vaak informeel. Dat wil zeggen zonder contract of sociale bescherming. Als ze thuisblijven, komt er simpelweg geen brood op tafel. Bewoners van de Colombiaanse hoofdstad Bogota besloten uit protest een rode vlag aan hun raam te hangen, omdat de overheid niets voor hen doet. “Dit virus zal ons uithongeren nog voor het ons ziek maakt”, luidt het. Als de gezondheidsstrategieën in het Zuiden willen slagen, dan moeten ook kwetsbare groepen economisch gecompenseerd worden, maar vaak is daar geen budget of politieke wil voor.

Anderzijds zien we dat veel Afrikaanse overheden snel maatregelen hebben genomen en dat de besmettingscurve daar minder snel stijgt. Een hypothese is dat deze landen nog steeds kunnen steunen op de infrastructuur die tijdens de ebola-epidemie werd opgezet. In de Democratische Republiek Congo werd de aanpak van ebola gecoördineerd door internationaal gerenommeerd microbioloog Jean-Jacques Muyembe, die nu ook de aanpak van corona stuurt. Mogelijke gevallen worden snel opgespoord en de bevolking paste snel haalbare preventiemaatregelen toe.

Ook de efficiënte aanpak van enkele Oost-Aziatische landen zoals Zuid-Korea en Vietnam, zonder volledige lockdown, valt op. De burgers vinden er de centrale rol van de overheid heel evident. Hun ervaringen met voorgaande crisissen (SARS, MERS, …) maken hen ook beter voorbereid.

Crash van gezondheidssystemen

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft de helft van de wereldbevolking geen toegang tot essentiële gezondheidsdiensten. Ecuador bijvoorbeeld is het epicentrum van de pandemie in Latijns-Amerika. De exponentiële groei van het aantal ziekenhuisopnames leidde al na enkele dagen tot een crash in de onderbemande en slecht uitgeruste ziekenhuizen en bij de begrafenisondernemers. De lijken stapelden zich op in de straten van Guayaquil, Ecuador’s tweede grootste stad.

Maar de problemen zijn structureler. Onder druk van het IMF heeft Ecuador’s regering het gezondheidsbudget op twee jaar tijd meer dan gehalveerd. Enkele dagen vóór de uitbraak van het coronavirus protesteerde de vakbond van gezondheidswerkers (Osumtransa) tegen het mogelijk ontslag van 2.500 tot 3.500 gezondheidswerkers. In 2020 werden bij het Ecuadoraanse ministerie van Volksgezondheid al 3.680 ambtenaren ontslagen.

In de Filipijnen is de gezondheidszorg bijna volledig geprivatiseerd en is er een tekort aan bedden in de publieke zorg. Arme buurten zijn in volledige lockdown, onder het toeziend oog van politie en leger, die niet aarzelen geweld te gebruiken. Er is geen oplossing voor het gebrek aan proper water of stabiele inkomens.

Omdat vandaag ook Westerse landen getroffen worden, krijgen Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse landen te horen dat hun bestellingen voor testkits pas na maanden behandeld zullen worden. Bijna alles gaat naar de VS en Europa. De prijzen zijn omhoog geschoten, waardoor het voor armere regio's moeilijker wordt om ze te bemachtigen. Cuba heeft in de Caribische regio het hoogste aantal testen uitgevoerd, maar elke test kost het land 15 dollar. Als ook de voedsel- en oliebevoorrading in het gedrang komen, zijn dat moeilijke keuzes. Het ultra-liberale Chili biedt als enige land in Latijns-Amerika tests aan tegen betaling.

Nog dramatischer is de toestand in landen en gebieden die gebukt gaan onder oorlog, bezetting, repressie en economische sancties (zie kaart).

Ongeziene economische crisis

Naast een gezondheidscrisis, brengt het coronavirus ook een economische en financiële crisis met zich mee. Die is anders van aard dan de mondiale “financiële crisis” van 2008, omdat de reële economie is geraakt. Vraag en aanbod van goederen daalt (behalve voor essentiële producten). Veel mensen verliezen aan koopkracht, er wordt minder geconsumeerd.

Ook de vraag naar grondstoffen zit in vrije val, waardoor de prijzen kelderen. Volgens een van 's werelds grootste oliehandelaren, het Zwitserse Trafigura, is de wereldwijde consumptie van olie gedaald naar 36 miljoen vaten per dag, een derde minder dan het gebruikelijke verbruik van 100 miljoen vaten per dag. De landen in het Zuiden zijn voor hun inkomsten nog al te vaak afhankelijk van grondstoffenexport. Nigeria en Algerije zijn bijvoorbeeld voor 85% van hun BNP afhankelijk van inkomsten uit olie- of gasexport. Ook op de Noord-Amerikaanse oliemarkt zien we hallucinant lage prijzen. Producenten moeten soms betalen om hun olie kwijt te geraken. Dat is ongezien in de geschiedenis.

De CEPAL, VN-instantie voor Latijns-Amerika, verwacht dat de Latijns-Amerikaanse economie met 5,3% krimpt als gevolg van de verstoring van vraag en aanbod van goederen.

Omgekeerd blijven de landen van het Zuiden wel grotendeels afhankelijk van invoer van buitenlandse levensnoodzakelijke goederen om in de behoeften van hun bevolking te voorzien. Ze missen nu de buitenlandse inkomsten om dit te bekostigen. De FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de VN, vreest dan ook dat dit in veel landen tot een voedselcrisis zal leiden, met toenemende hongersnood als gevolg.

Schulden kwijtschelden

De coronapandemie kan in het Zuiden pas bestreden worden als de regeringen daar massaal kunnen investeren in gezondheidszorg en sociale bescherming. De schuldeisende landen, ook in Europa, hebben daarom de historische verantwoordelijkheid om de schulden van het Zuiden te herstructureren en kwijt te schelden. Alleen zo krijgt het Zuiden de broodnodige financiële ademruimte. De zuiderse landen hebben trouwens niets aan extra leningen als ze die moeten gebruiken voor het afbetalen van hun schulden.

Omdat beleggers overal kiezen voor “veiligheid”, kopen ze extra dollars aan, waardoor de waarde van de dollar stijgt. De dollarschulden van het Zuiden worden daardoor nóg hoger. Ook de rentes die ze op die schulden moeten betalen, worden zo onhoudbaar. Landen uit het Zuiden staan dus opnieuw aan de rand van een schuldencrisis. Het perverse aan het internationale financiële systeem is trouwens ook dat de schuldeisers nu nog meer winst incasseren, op kap van de Zuiderse landen.

We zien slechts enkele voorzichtige stappen in de goede richting. Op de recente top van de G20, begin april, werd beslist om uitstel van betaling te geven aan de armste economieën in de wereld. Maar het is nog zeer de vraag welke landen dit gaan opvolgen en op welke termijn. Uitstel van betaling is trouwens een druppel op een hete plaat. Enkel kwijtschelding zal daadwerkelijk impact hebben. Dat is ook waar strijdbewegingen in bijvoorbeeld Afrika voor pleiten.

Oxfam International berekende dat een verdubbeling van de gezondheidsuitgaven van de 85 armste landen, waar bijna de helft van de wereldbevolking woont, 160 miljard dollar zou kosten. Dat is minder dan 10% van de fiscale injectie in de economie van de VS, bedoeld om de binnenlandse coronacrisis aan te pakken. Toch bleken de VS tijdens de G20-top negatief te staan tegenover een extra aantal maatregelen voor het Zuiden. Omdat de VS de multilaterale internationale instellingen zoals het IMF en de Wereldbank, die bevoegd zijn voor deze maatregelen, domineert, belooft dat niet veel goeds.

Sociaal verzet en wereldwijde solidariteit

Hoewel het leven stil lijkt te staan, is het duidelijk dat economische en sociale ongelijkheid en ook gewelddadige conflicten niet ophouden. Hetzelfde geldt voor de elementaire rol van sociale bewegingen. Zij zijn de ruggengraat van de samenleving en combineren op indrukwekkende wijze directe buurthulp en sociaal protest. In de Filipijnen en Palestina organiseren ze voedselbedelingen en informatie- en preventiecampagnes in achtergestelde buurten.

Overal in het Zuiden zien we dat regeringen onder sterke druk komen te staan. De bevolking blijft er zich organiseren en eist voldoende beschermingsmateriaal, compensaties voor werkloosheid, betaalbare vaccinatie en medicatie, enz.

In Chili, Brazilië en Colombia, landen waar ook vóór de crisis hevig sociaal protest was, blijven mensen hun ongenoegen uiten met een dagelijks kasserollenprotest.

In het Noorden van Mexico staakten duizenden arbeiders tegen het gebrek aan bescherming. Verontrust door zieke collega’s eisten ze dat, in overeenstemming met een federaal decreet dat de sluiting van niet-essentiële industrieën beveelt, bedrijven hun arbeiders naar huis zouden sturen met een salariscompensatie van 100%.

Wereldwijde solidariteit

“Gezondheid is een wereldwijd openbaar goed en vraagt om een wereldwijde aanpak en solidariteit”, zei de Ethiopische premier Ably Ahmad onlangs. Hij waarschuwde dat als het coronavirus in Afrika niet verslagen wordt, het de wereld opnieuw zal achtervolgen.

Deze crisis zou ertoe moeten leiden dat samenwerking internationaal wordt gecoördineerd. Een samenwerking die op veel meer focust dan louter de bestrijding van epidemieën. Alle landen hebben nood aan een beter publiek gezondheidssysteem, ook in het Zuiden. Decennia van neoliberaal beleid hebben overal geleid tot grote besparingen in de volksgezondheid. Het coronavirus toont duidelijk aan dat de gezondheid van de elite uiteindelijk ook afhankelijk is van de gezondheid van de armsten. De gezondheid van de landen in het Zuiden en die van het Noorden zijn met elkaar verbonden.

Landen als Cuba en China sturen medische missies en materiaal uit, om hun zuiderburen te helpen, wars van economisch gewin. Die demonstratie van solidariteit is broodnodig voor landen die het moeilijk hebben om het coronavirus te bedwingen. Dit soort signalen moeten de toekomst mee vorm geven.