Film Patience, patience, t’iras au paradis: “Eindelijk zien wij onze moeders zoals ze zijn”

Op de groepspraktijk van GVHV in Molenbeek, komt een groepje  - hoofdzakelijk Marokkaanse - vrouwen geregeld samen voor diverse activiteiten. De bijeenkomsten vinden plaats onder het toeziend oog van Yasmina en de mensen van het onthaal. Malika, Fatouma, Soumeya, Layla, Sandra, Christiane en Yasmina zagen de film van Hadja Lahbib. We gingen erbij zitten voor een vrolijke en boeiende discussie. Een greep uit wat we te horen kregen. 

De reacties op Patience, patience, t’iras au paradis, (Heb geen haast, je komt wel in de hemel) zijn unaniem positief: “We vonden het allemaal prachtig en we hebben veel gelachen“, “Minutenlang was er eensgezind applaus!”. Blijdschap, maar ook verwondering: “Voor het eerst zien we zulke vrouwen in een film en dat zijn we echt niet gewend, legt Soumeya uit. Vrouwen zoals onze moeders krijgen we nooit te zien, of tenminste toch niet zoals ze werkelijk zijn. Als we migrantenvrouwen op tv zien, gaat het over hoofddoeken, problemen… Hier is het anders… Ze maken plezier, alle onderwerpen komen aan bod, hun mannen, sex; ze zijn open en nieuwsgierig. Ze lopen naar binnen in een kerk en kijken met bewondering naar alle details. Ik denk dat mensen meestal denken dat vrouwen met een hoofddoek niet interessant zijn, maar deze film laat heel andere dingen zien. Toen ze in de Sint-Hubertus basiliek naar binnen liepen, was het de dame aan de ingang die verbaasd was en hen vroeg wat ze zochten.” 

 “Zou er een gebrek aan openheid zijn van de kant van de “echte” Belgen?” “Meestal lijken ze verrast, gaat Soumeya verder. Onlangs nog gingen we met een klein groepje nordic walking doen. Iedereen stond ons aan te gapen, het voelde alsof we buitenaardse wezens waren! We probeerden nog een praatje te maken, maar dat lukte niet, er was echt een enorme afstand.” 

De discussie gaat verder en ze knikken instemmend als Christiane en Sandra het thema racisme aansnijden. “Je moet uitkijken met het woord “racisme”. Het hangt niet alleen van de mensen af, maar ook van zoveel andere zaken, zoals de wijk, de stad waar je woont. In Luik bijvoorbeeld zijn de mensen jovialer. Tegenwoordig is er veel achterdocht, individualisme, de mensen zitten in hun glazen bel. De economische crisis, het milieu, de omstandigheden, alles komt bij elkaar en in deze mix worden “Arabische” vrouwen, zeker die met een hoofddoek gemakkelijke doelwitten.”

“En nog blijven ze doordrammen over integratie”

En dan is er de heikele kwestie van de hoofddoek… “Er is veel onbegrip, legt Layla uit. Veel mensen denken dat we een hoofddoek dragen uit verzet, alsof het uit misprijzen is voor degenen die hem niet omdoen. Helemaal niet! Kijk, ik draag een hoofddoek en mijn zus Soumeya niet; dat geeft niet het minste probleem. Ik voel mij beter mét, daarmee uit; ik voel mij beter zo en het past bij mezelf en mijn principes. Wie heeft daar last van? Terwijl er vrouwen zijn die alles laten zien, tot en met hun string, en daar stoort niemand zich aan?  (algemeen gelach)” 

Yasmina gaat verder met haar uitleg: “Wij komen uit twee culturen en afhankelijk van onze afkomst en onze godsdienst maken we onze eigen geestelijke  ontwikkeling door. Er zijn meisjes die naar school zijn gegaan, die werken, met een behoorlijk Brussels accent  spreken, maar die op een gegeven moment, om in overeenkomst te blijven met hun innerlijke ontwikkeling, besloten hebben een hoofddoek te dragen. Het is niet altijd eenvoudig om je eigen bakens te vinden, en het is belangrijk voor je geestelijke gezondheid dat je in overeenstemming met jezelf leeft. Dat heeft niets vandoen met onderwerping en het belet op geen enkele wijze dat je een volstrekt normaal leven leidt. Het is de maatschappij die zegt dat het niet compatibel is, die het ziet als iets verderfelijks.”

Het dragen van een hoofddoek is ook een stuk problematischer geworden dan een tiental jaar geleden. “We zagen het veranderen na 11 september, stelt Yasmina vast. Ik heb 10 jaar lang een hoofddoek gedragen en nooit enig probleem ondervonden, tot dan. Op slag werd ik aangekeken als ik op de bus zat, alsof ik er iets mee te maken had.” “En met wat nu in Frankrijk gebeurd is, is het nog erger geworden”, benadrukt  Fatouma – die nooit naar school is geweest maar op haar eentje het alfabet leerde en haar rijbewijs haalde (“en in één keer!”, lacht ze).

“Wat ons het meest tegenstaat, gaat Soumeya verder, is dat ze blijven doordrammen over integratie. Het is alsof ze nu nog hetzelfde blijven zeggen als tegen mijn ouders. Op school bijvoorbeeld, toen de leraar het over huiswerk had, vroeg hij hoe dat met zo’n schooltaken bij ons thuis ging. Pardon? Ik kom toch niet van de planeet Mars of zo! Moet ik blijven zeggen dat ik hier geboren ben, dat ik naar dezelfde school gegaan ben als de anderen?” “Ik heb gestudeerd en toch heb ik de indruk dat ze me nog steeds als een analfabeet beschouwen, treedt Yasmina haar bij. Ik ben Belgische, van de derde generatie, en ik ga uit mijn dak als ze me laten voelen dat ik hier niet op mijn plaats ben. Mijn grootvader is gestorven bij de bouw van de metro, mijn kinderen zijn hier geboren...  en zij blijven maar doorzeuren over integratie! En dan hebben ze het ook nog over het “afnemen van de nationaliteit”. Die straf waarmee ze nu opnieuw zwaaien betekent dat we hier nog altijd voorwaardelijk zijn. Maar wat houdt hun fameuze integratie dan eigenlijk in?”

Een ander levensritme 

Terug naar de generatie van de moeders, terug naar de film van Hadja Lahbib. De moeder van Soumeya en Layla is 67 en heeft zeven kinderen grootgebracht. “Wat ons net als velen treft in de film, merken ze op, is de kwestie van het ouder worden en van het isolement. Voor onze moeders is het huis uitgaan niet gebruikelijk. Je gaat het huis niet uit zonder reden, je gaat de straat op om boodschappen te doen, de kinderen van school te halen…. In Marokko is het helemaal anders, daar gaan de vrouwen wel naar buiten, naar de hammam, daar dragen ze zorg voor zichzelf. Wij rennen de hele dag, hebben geen tijd voor onszelf. Daar is het precies het omgekeerde, het  leven speelt zich buiten af, met open deuren, aan een heel ander ritme. Hier is dat ondenkbaar”. Waarop een discussie volgt over de huidige manier van leven, waarbij het werk en de prestaties centraal staan. “Er wordt neergekeken op thuiswerkende vrouwen, alsof zij geen plaats hebben, niet nuttig zijn”, merkt Christiane op, terwijl ze het over de huishoudelijke taken hebben die blijkbaar weinig zichtbare resultaten hebben. De opvoeding van de kinderen, de zorg voor de ouderen en voor het welzijn van de huisgenoten, door eten klaar te maken, te wassen, te strijken, het huis schoon te houden... het wordt allemaal gedaan zonder dat het economisch gevaloriseerd wordt, terwijl het toch van onschatbare waarde is.”  “In onze manier van leven werden de relaties tussen de generaties kapot gemaakt: de kinderen worden naar de crèche gebracht, de ouderen naar de rusthuizen. Ik kom uit de streek Apulië in Italië, waar net als in de Zuiderse landen, de grootmoeder in het gezin belangrijk is en zeer nuttig voor heel de familie.”

Als het leven begint na je 60ste…

Hadja Lahbib is journaliste en nieuwsanker bij de RTBF. Maar ze maakt ook documentaires. Haar jongste productie Patience, patience, t’iras au paradis volgt het wedervaren in België van een groep Marokkaanse vrouwen uit de eerste generatie. En dat levert een mooie mix van humor, tederheid en levenslust op. 

“Geen haast, geduld, je komt wel in de hemel!”: dat horen de vrouwen hun leven lang. Zij moesten hun land van zon en armoede verlaten om hun man te volgen in hun zoektocht naar een betere toekomst in België. Nu ze ruim over de zestig zijn, en hun kinderen volwassen, rest hen niet veel buiten het dagelijks gebed en de wekelijkse boodschappen. Nooit namen ze de metro, nooit gingen ze eens weg uit Molenbeek, lezen of schrijven lerden ze niet… 

Hadja Lahbid wilde hulde brengen aan deze “moeders die van ver komen”, aan deze vrouwen die men nooit hoort. Ze volgde de ontwikkeling van Mina en haar vriendinnen die besluiten om te leren lezen en schrijven bij een vereniging in Molenbeek. De start van een leerproces dat deze vrolijke bende vleugels zal geven. Nadat ze tientallen jaren tussen vier muren doorbrachten, gaan ze Brussel ontdekken, als jonge meiden plezier maken op excursie in de Ardennen en aan de kust (waar ze de zanger Arno ontmoeten! – die hen vertelt dat “mannen denken dat ze alles weten, maar dat het de vrouwen zijn die alles begrijpen”). Alles ligt binnen hun bereik: ze zullen zelfs op city-trip naar Manhattan trekken...