Fabienne Glowacz: "80% van de jongeren gelooft dat je je moet inzetten om iets te veranderen"

De terugkeer naar 100% fysiek onderwijs staat nog niet op de agenda, noch voor jongeren in de tweede en derde graad van het middelbaar noch in het hoger onderwijs. Een jaar lang verstoken zijn van school - maar ook van cultuur, sport en ontspanning - valt jongeren zwaar. De crisis maakt echter ook duidelijk dat ze enorm gemotiveerd zijn om zich in te zetten voor verandering. Dat blijkt uit een studie onder leiding van Fabienne Glowacz van de Universiteit van Luik.

Fabienne Glowacz is hooglerares psychologie en directrice van de onderzoekseenheid ARCh (Adaptation, Résilience et Changement) aan de faculteit psychologie van de Universiteit van Luik. Zij interviewde duizenden jongeren over hun ervaringen tijdens de eerste lockdown. De resultaten zijn zowel een alarmkreet als een boodschap van hoop.

Wat zegt uw studie over jongeren?

Fabienne Glowacz. Ze behoren tot degenen die het zwaarst door deze crisis worden getroffen, zowel in psychologisch als in sociaal opzicht. Naarmate de crisis vordert, neemt hun psychologische nood toe, met veel angst en zwaar depressieve symptomen. Het gebrek aan sociale contacten, aan interactie met andere jongeren, met leerkrachten, aan ruimte voor expressie en zelfontplooiing heeft gevolgen voor hun welzijn en maakt dat ze zwijgen en lijden.

Hadden onze politieke beleidsmakers oren naar deze malaise?

Fabienne Glowacz. Ik denk dat, dankzij de mobilisatie van jongeren en recentelijk van onderzoekers en deskundigen, politici de oproep inderdaad hebben gehoord. De getuigenissen van jongeren komen nu wel aan bod, maar ze hebben nog altijd weinig ruimte om zich te uiten, en ze worden nog niet gevraagd op de diverse overlegrondes. Toch lijkt me dat van essentieel belang.

Welke rol speelden de instellingen van het hoger onderwijs?

Fabienne Glowacz. De leidinggevende instanties van het hoger onderwijs zorgden voor gratis psychologische bijstand, financiële en sociale hulp en zelfs voedselhulp. Maar dat kwam allemaal vrij laat op gang, een jaar na het begin van de crisis. Deze diensten blijven erg belangrijk. Ze moeten worden versterkt en ondersteund.

Hebben sociaaleconomische ongelijkheden een impact op het welzijn van jongeren?

Fabienne Glowacz. Ja. Meer nog dan in normale tijden is de huisvesting tijdens een lockdown van belang voor het welzijn en is er zelfs een verband met opkomend geweld. Wanneer je in een appartement woont, ervaar je de lockdown niet op dezelfde manier als wanneer je bijvoorbeeld in een huis met een tuin woont.

Ook de digitale kloof kwam door de crisis naar boven: cursussen op afstand volgen, verloopt vlotter als je thuis over meerdere computers en een goede verbinding beschikt. De scholen leverden inspanningen om deze ongelijkheden te verminderen, maar ze zijn nog altijd sterk aanwezig.

Bovendien gaat het voor sommige gezinnen nu puur over economisch overleven. Sinds het begin van de crisis trof het inkomensverlies gemiddeld 30% van de bevolking. Als je te kampen hebt met financiële ontberingen, is het natuurlijk moeilijker om schoolmateriaal te kopen, inschrijvingsgeld en maaltijden te betalen, hulp te vinden om voor alles te zorgen...

In het hoger onderwijs deelde men voedselpakketten uit, en dat kon bij de studenten op heel veel bijval rekenen. Velen zijn hun studentenjob kwijtgeraakt, wat een grote impact heeft op hun levenskwaliteit.

In uw studie wijst u op het belang van het onderhouden van contacten en het gevoel erbij te horen. Tegenwoordig gaat een gedeelte van de jongeren alleen deeltijds naar school, sommigen haken zelfs af.

Fabienne Glowacz. Door de schorsing van de lessen en de hervatting van het deeltijds onderwijs dreigen leraren het gevoel te krijgen dat ze de leerstof er sneller moeten doorjagen. En jongeren kunnen denken: "Het kan de leraars niets schelen wat wij meemaken." Soms hebben ze het gevoel voor luie donders door te gaan, die misbruik maken van de situatie. Maar als een leerling angstig is, zich niet erkend voelt in wat hij/zij tijdens deze uitzonderlijke periode meemaakt, kan hij/zij niet goed presteren. Een leerrelatie vergt veel aandacht. En het besef van de ongelijkheden tussen studenten moet daarin meegenomen worden, want de crisis vergroot de kloven, afhankelijk van de middelen waarover ze beschikken.

Momenteel zien we een veralgemeende toestand van uitputting, met spanningen zowel bij de jongeren als bij de volwassenen die voor hen instaan. Deze situatie duurt nu al een jaar en er zijn weinig concrete vooruitzichten. Jongeren moeten echt het gevoel krijgen dat ze aandacht krijgen, dat hen perspectief wordt geboden, maar ook dat ze worden gevraagd om aan de discussies deel te nemen.

Sportclubs, jeugdcentra en vrijetijdsvoorzieningen gaan slechts mondjesmaat open. Wat is het effect op jongeren?

Fabienne Glowacz. Deze voorzieningen dragen bij tot de opbouw van de identiteit van de jongere, van zijn positie als burger, tot zijn emancipatie, via interacties met anderen. Sport betekent ook het zich eigen maken van regels, elkaar helpen, je grenzen aangeven, uitdagingen aangaan ... Maar een jaar lang was dat voor jongeren niet meer weggelegd. Ook het lichaam ging in winterslaap.

Jongeren staan vandaag onder spanning. Ze hebben meer dan ooit behoefte aan die ruimtes waar ze steun, creativiteit en hulp vinden, waar ze andere jongeren kunnen ontmoeten om uiting te geven aan wat zij voelen en om te groeien.

RedFox, de jongerenbeweging van de PVDA, organiseert solidariteitsprojecten, zoals ondersteuning op school, of voedselbedeling aan daklozen. Voor jongeren is het belangrijk om weer andere jongeren te zien, aan een project deel te nemen, iets nuttigs te doen en zich actief te voelen.

Fabienne Glowacz. Sinds het begin van de crisis worden jongeren in een passieve positie gedrongen, wat erg beangstigend is tijdens de adolescentie. Ze werden erg weinig ingezet als actoren ( ook al waren er initiatieven in verenigingen, jongerencentra, enz.)

In onze studie benadrukken we het belang voor hen om betrokken te zijn en deel te nemen aan maatschappelijke veranderingen, aan projecten waarin zij echt een rol kunnen spelen. Vóór de crisis zagen we hoe jongeren meer dan ooit bereid waren om in beweging te komen tijdens de klimaatbetogingen. Het toont hun behoefte aan engagement in onze huidige maatschappij.

Zullen jongeren na de crisis meer gemotiveerd zijn om zich ergens voor in te zetten dan voordien?

Fabienne Glowacz. Doorheen de crisis zijn jongeren zich bewust geworden van de sociale ongelijkheden, van het feit dat we niet allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Ze ontwikkelden een sociale zienswijze, vanaf de eerste maanden. Dat is een interessante evolutie. Het kan een aanzet zijn om zich te engageren. Ze hebben ook begrepen dat het belangrijk is om mee te beslissen, om een actieve rol te spelen. 80% vindt dat het nodig zich in te zetten voor verandering, en één op de twee jongeren is daartoe bereid. Dat is geweldig. Deze crisis wordt een keerpunt. Maar men mag deze jongeren niet inactief en "in winterslaap" houden!

Doordat hun engagement zal afhangen van het aanbod, is het dus noodzakelijk dat al die verenigingen, waaronder RedFox, iets te bieden hebben. Zo kan de jongere zich waardevol voelen, zijn plaats in de sociale ruimte innemen en voelen dat hij of zij bestaat.