ETS: de vervuilingsmarkt van multinationals

Vijf Belgische multinationals zorgen voor meer dan 20% van de CO2-uitstoot. Dat is bijna evenveel als alle huishoudens van ons land verbruiken voor verwarming en auto. Ondanks de klimaatnoodtoestand vermindert de uitstoot van deze multinationals niet. Sommigen kopen zelfs het recht om te vervuilen... of verkopen het door.

Engie-Electrabel, Total, ArcelorMittal, BASF en Exxon-Mobil waren samen goed voor 22,6% van de CO2-uitstoot in België in 2020. Het waren niet hun rijke aandeelhouders die de gevolgen van de vervuiling voelden deze zomer. Het waren werkende mensen die in juli door de overstromingen hun woonkamers moesten schoonmaken en hun meubels weggooien. Zij en mensen in armoede zijn de grootste slachtoffers van de klimaatcrisis. De grootste uitdaging van vandaag? Multinationals dwingen om hun productie klimaatneutraal te maken.

Eten we door de klimaatopwarming straks geen frietjes meer?

De grote beurs voor de handel in emissierechten

Sinds 1 januari 2005 heeft de Europese Unie een emissiehandelsysteem (European Emissions Trading System, of EU ETS) voor industriële spelers. Dit systeem geldt alleen voor grote ondernemingen. Het ETS heeft betrekking op meer dan 11.000 industriebedrijven in Europa, en op ongeveer 45% van de Europese CO2-uitstoot. Officieel is het doel om de CO2-uitstoot van multinationals te verminderen, zonder hun concurrentievermogen in gevaar te brengen.

Het is een "cap and trade"-systeem ("beperk en verhandel"). Elk bedrijf krijgt onder de vorm van emissierechten of -quota een bovengrens die de toegestane vervuiling beperkt ("cap"). Die quota kunnen vervolgens worden verhandeld op een speciale markt ("trade"). Bedrijven die onder de bovengrens blijven, kunnen hun overtollige emissierechten verkopen aan bedrijven die de limiet overschrijden.

Bedrijven mogen jaar na jaar minder uitstoten. Als gevolg daarvan zijn de emissierechten op de markt schaars. Deze geleidelijke verlaging van de bovengrens moet elk bedrijf ertoe aanzetten de nodige investeringen te doen om zijn CO2-uitstoot te verminderen.

Maar in werkelijkheid daalt de uitstootlimiet in een belachelijk laag tempo: tussen 2013 en 2020 slechts 1,74% per jaar, en vanaf dit jaar 2,2%. Bovendien konden veel bedrijven tijdens de financiële crisis van 2008 (toen de productie en de uitstoot een scherpe daling kenden) ongebruikte emissierechten opslaan om ze later opnieuw te gebruiken of door te verkopen.

De vervuiler betaalt?

Maar er is meer. Sinds de invoering van het ETS in Europa deelde de Europese Unie zeer royaal gratis emissierechten uit. Om het risico op "koolstoflekkage" te verminderen. Bedrijven die hun internationale concurrentievermogen in het gedrang zagen komen door de prijs van emissierechten, kregen ze (gedeeltelijk) gratis. Daardoor hebben 90 van de 100 meest vervuilende bedrijven in Europa sinds 2008 niets of bijna niets voor hun CO2-uitstoot hoeven te betalen.

In België kregen sommige van de meest vervuilende bedrijven de afgelopen jaren zelfs meer gratis emissiequota dan ze in werkelijkheid uitstootten. Hiertoe behoren o.a. ArcelorMittal en BASF. Die bedrijven kunnen deze extra gratis rechten doorverkopen aan andere bedrijven op de markt. In een studie van verschillende ngo's (Bond Beter Leefmilieu, Greenpeace en Arbeid & Milieu) wordt geraamd dat de overtollige gratis rechten tussen 2013 en 2020 een cadeau betekenden van 28 miljoen euro voor BASF en 190 miljoen euro voor ArcelorMittal.

In de praktijk is het idee van "de vervuiler betaalt" niet van toepassing op grote multinationals. Anderzijds beroepen onze regeringen zich op dit principe om te rechtvaardigen dat de werkende klasse steeds meer moet betalen: verhoging van de huisvuilbelasting, het plan voor stadstol in Brussel, lage-emissiezones enz.

Bindende normen voor een sociale klimaatrevolutie

Het is in de afgelopen 15 jaar voldoende bewezen: het ETS is een ramp voor het klimaat. De uitstoot van bedrijven die onder het ETS vallen, is al bijna tien jaar niet meer gedaald.

Het ETS zou vervangen kunnen worden door bindende normen die specifiek voor elke sector en elk bedrijf worden berekend, zodat rekening wordt gehouden met de technische bijzonderheden van elk bedrijf.

Als we de ergste gevolgen van de klimaatverandering willen tegengaan, moeten we onze uitstoot drastisch verminderen, en wel zo snel mogelijk. Dat betekent dat we de multinationals moeten verplichten om de omslag te maken naar een klimaat neutrale productie. Een dergelijke transitie zou veel banen kunnen opleveren. Dit vergt enorme investeringen, maar ook politieke wil.

Sign for my future: gaan multinationals het klimaat redden?