Een bedrieglijk Europees herstelplan

De Europese Commissie heeft haar herstelpakket "NextGenerationEU" voorgesteld. "Historisch", zeggen alle traditionele partijen in koor, van liberalen en sociaaldemocraten tot de groenen. De coronacrisis heeft eens te meer aangetoond dat Europa structurele solidariteit nodig heeft. Officieel is het voorgestelde plan bedoeld om de Europese landen te helpen de post-coronacrisis te boven te komen. Maar schijn bedriegt...

Aan het begin van de pandemie werd Italië, één van de landen die het hardst door het virus werd getroffen, volledig in de steek gelaten. Duitsland ging zelfs zo ver, dat het de export van medisch materiaal blokkeerde. De Europese Unie, die altijd klaar staat om bezuinigingsmaatregelen of liberale hervormingen te eisen, leek te verdwijnen als het erom gaat een land te helpen, dat met een pandemie worstelt. Vandaag luidt de vraag: zal er ja dan neen een vorm van solidariteit tussen de Europese landen komen voor het economisch herstel na de crisis?

De regeringen van Oostenrijk, Zweden, Denemarken en Nederland verzetten zich daartegen, net als de N-VA in België. Deze rechtse regeringen willen een grote Europese markt zonder enige structurele solidariteit. Elke hulp van een land aan zijn buurland moet een lening zijn in ruil waarvoor zeer rechtse hervormingen worden opgelegd. Op de grote Europese markt, waar landen en regio's tegen elkaar opboksen, zou dit model de ongelijkheden tussen de landen en ook intern nog versterken. Landen en regio's worden aangemoedigd om met mekaar te wedijveren voor de invoering van de laagste lonen en de poverste pensioenen, om de multinationals te plezieren.

Een reëel risico op het uiteenvallen van de Europese Unie

Door de toenemende ongelijkheid tussen de regio's bedreigt het egoïsme van deze vier landen het voortbestaan van de Europese Unie zelf. We hebben gezien, dat deze Europese Unie eigenlijk een unie is van concurrentie, waar de regel geldt: de ene zijn dood is de andere zijn brood. Begin april bijvoorbeeld gaf een peiling aan, dat slechts 14 % van de Italianen tevreden was met de actie die Europa ondernam. In Zuid-Europa plaatsten zelfs zeer pro-Europese politici, zoals premier Giuseppe Conte of de voormalige voorzitter van de Europese Commissie Romano Prodi, vraagtekens bij het nut van een Europese Unie die in volle pandemie weigerde om hen te helpen.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Emmanuel Macron zagen het gevaar. Om de Europese Unie te redden, stelden zij een nieuw soort solidariteit voor. Hun initiatief vormde de basis voor het herstelplan van de Europese Commissie, dat een herstelpakket van 750 miljard euro op tafel legde. Dat bedrag komt bovenop de 1 350 miljard euro die de Europese Centrale Bank heeft gedrukt.¹

Duizelingwekkende bedragen

Dat plan is in de eerste plaats een antwoord op de crisis van de Europese Unie zelf. Duitsland - waarvan de multinationals tot de grote winnaars van deze Europese constructie behoren - wilde niet te veel solidariteit, maar het ineenstorten van de hele Europese constructie zou nog erger zijn. En dus heeft de Commissie heeft voor een beetje solidariteit gekozen om de essentie in stand te houden: een asociale Unie ten dienste van de multinationals. In haar inleidende toespraak zei Ursula Von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie, dat de bescherming van de "interne markt" (d.w.z. de Europese economische markt) de eerste prioriteit is.

Een analyse van de cijfers

Dat de eerste doelstelling het redden van die interne markt is, valt te zien aan de bedragen. De Europese Commissie sprak over een plan van bijna 2 400 miljard euro. Bijna de helft van dat geld is echter niet "nieuw", maar komt uit de normale zevenjarige begroting van de Europese Unie. En 800 miljard euro bestaat uit leningen en garanties die moeten worden terugbetaald. In werkelijkheid blijft er dus slechts 500 miljard financiële transfers naar de meest getroffen landen over. Dat is nauwelijks de helft van wat Duitsland op dit moment aan staatssteun heeft voorzien om haar eigen bedrijven te redden. Volgens de schatting van het Europees Parlement is er vier keer zo veel nodig om de economische en sociale noodsituatie het hoofd te bieden.

Waar komt de 500 miljard vandaan? De Commissie zal ze op de geldmarkten lenen. De Commissie zal dus een collectieve schuld aangaan voor alle landen van de eurozone, waarbij elk Europees land alleen verantwoordelijk is voor de som, die het aan de gemeenschappelijke begroting bijdraagt. Dit is een primeur in de Europese geschiedenis. Von der Leyen benadrukte dat dit een tijdelijke en uitzonderlijke maatregel is.  

Geen voorwaarden... nog niet.

Het moet worden benadrukt dat al dat geld en de voorwaarden van het Europees semester zullen afhangen. Het Europees semester is officieel een instrument voor de coördinatie van de begrotingen van de verschillende lidstaten. In de feiten leggen de landen via dit mechanisme hun hervormingen aan de Europese Commissie voor, en "adviseert" de Commissie hen dan allerhande hervormingen, zoals bezuinigingen in de gezondheidszorg of het pensioenstelsel. Met andere woorden: om geld uit dit steunpakket te ontvangen, zal men nog altijd toestemming moeten vragen aan de Europese Commissie en die zal op basis van de voorgestelde plannen en hervormingen al dan niet haar zegen geven. De Commissie zal dit jaar niet te nauw toekijken, maar in de daaropvolgende jaren zal zij opnieuw de nadruk willen leggen op bezuinigingen en neoliberale hervormingen. Het is zeer waarschijnlijk dat de Commissie binnen een jaar verdere structurele hervormingen, bezuinigingen of bijvoorbeeld het schrappen van overheidsstelsels en pensioenen zal voorleggen.

Wie wint, wie betaalt?

Waar zal het geld aan worden besteed? Ongeveer twee derde van het nieuwe pakket zal worden doorgesluisd naar nationale hervormings- en herstelplannen, die door de lidstaten aan de Europese Commissie worden voorgelegd in het kader van het Europees semester. We moeten ons daarover geen illusies maken. In tegenstelling tot wat de groene en socialistische partijen ons zouden willen doen geloven, zal dit geld niet worden gebruikt voor een ambitieuze strategie van overheidsinvesteringen of om de openbare diensten of de pensioenen te versterken. Integendeel, veel geld zal naar de ondersteuning van de Europese multinationals gaan, door middel van een grootschalig gratis subsidieprogramma. Zo zal men bepaalde investeringen van deze bedrijven ondersteunen, terwijl zij dividenden zullen blijven uitkeren aan de aandeelhouders. Dat zien we nu al bij Lufthansa, dat geld ontvangt van Duitsland, maar ondertussen kan herstructureren, peroneel ontslaan, onzekerheid creëren en geld naar belastingparadijzen sturen. De kmo's daarentegen zijn in het plan tot een detail herleid. Tot slot zal het nieuwe Europese gezondheidsprogramma slechts 9,4 miljard euro ontvangen. 

De Commissie heeft gekozen voor een beetje solidariteit om de essentie in stand te houden: een asociale Unie ten dienste van de multinationals 

Wie gaat uiteindelijk dat hulppakket betalen? Hoe wordt dit door de Europese Commissie geleende geld terugbetaald? Daarover bestaat geen zekerheid. Nieuwe belastingmiddelen voor de Europese Unie zouden een optie kunnen zijn. Maar de Commissie komt niet met concrete voorstellen. Ze vermeldt slechts enkele denksporen, waarvan sommige zeer twijfelachtig zijn: een koolstofbelasting heffen aan de buitengrenzen, een digitaks, een vereenvoudigde btw-regeling, een belasting op plastic en op de inkomsten van de koolstofmarkt. We zijn dus zeer ver verwijderd van het voorstel voor een "corona"-taks voor multimiljonairs op Europees niveau.

Als de landen het niet eens worden over nieuwe financiële middelen voor de EU, is er nog een andere mogelijkheid: het budget van de EU gebruiken om de schuld, die nu onder de lidstaten is verdeeld, terug te betalen. Daarvoor liggen de plannen wel al klaar. Zo zou er bijvoorbeeld worden bezuinigd op de Europese fondsen die bestemd zijn voor de ontwikkeling van de regio's, zoals de structuur- of cohesiefondsen.² Maar die middelen zijn vandaag al ontoereikend om de door de interne markt gecreëerde ongelijkheden te verlichten. Een terugkeer naar bezuinigingen, een vermindering van de cohesiefondsen en nieuwe structurele hervormingen zouden allemaal manieren zijn, om de werknemers en de gemeenschap te laten betalen voor dit herstelplan, dat uiteindelijk vooral het grootkapitaal ten goede zal komen.

De strijd is begonnen

Op het moment dat we dit schrijven zit het hele plan nog maar enkel in de ontwerpfase. Het gevecht is dus nog maar net begonnen, maar één ding is zeker: we hebben iets helemaal anders nodig. In plaats van een plan dat er alles aan doet om de markt te redden, hebben we een ambitieus Europees plan nodig, dat inzet op overheidsinvesteringen waarmee we de sociale crisis en de klimaatcrisis het hoofd kunnen bieden. In plaats van een plan dat werknemers, van Duitsland tot Spanje, dreigt te laten betalen, hebben we een plan nodig, dat de grote multinationals en Europese multimiljonairs laat bijdragen door middel van belastingen, zoals de belasting op financiële transacties of een belasting op het vermogen van de Europese miljardairs. Een dergelijk ambitieus plan moet een duidelijke breuk met de Europese bezuinigingen en alle bijbehorende mechanismen bevatten, zodat het zowel de Europese werknemers als het klimaat ten goede komt.

^{1. Dit staat bekend als de "kwantitatieve versoepeling". Men drukt geld om overheids- en bedrijfsobligaties op de financiële markten te verwerven. Zo beschikken banken en financiële instellingen over vers geld, waarbij verondersteld wordt dat ze het naar de bedrijven doorsluizen. Maar met een moeilijk economisch klimaat en onzekere toekomstperspectieven in het vooruitzicht weigeren de bedrijven om te investeren. Het geld belandt dus op de beurs waar zich nieuwe zeepbellen van financiële speculatie vormen.
2. De Europese structuurfondsen zijn fondsen die bedoeld zijn, om de lidstaten van de Europese Unie in staat te stellen solidariteit te tonen en tegelijkertijd te kunnen blijven concurreren in de wereldeconomie.}