De verfilming van Graailand, elke dag op tv

“Er was eens een politicus die ging zetelen in een raad van bestuur …” Een sprookje uit de verhalen van duizend-en-een-mandaten? Of een Belgenmop? De graaicultuur zit alvast goed ingebakken bij onze politici. 

“Het is te vermoeden dat één partij echt wint bij de verfilming van het boek Graailand van Peter Mertens: zijn partij, de PVDA”, schreef politicoloog Carl Devos in De Morgen. 

“Zou het kunnen dat de heisa over de geldbergen van de intercommunales en over sommige politici die daar maar al te graag langs de kassa passeren een promotiestunt was voor ‘Graailand’, het recente boek van PVDA-voorzitter Peter Mertens?” vraagt Rik Van Cauwelaert zich dan weer af in De Tijd.

Een jaar geleden schreef Peter Mertens op knack.be een bijdrage onder de titel: “Maak het vermogen van politici openbaar (al zou een maximumloon ook niet slecht zijn)”. Dat artikel werd toen massaal gedeeld, maar de andere partijvoorzitters lachten het weg. 

Begin dit jaar schreef Peter Mertens opnieuw een opiniestuk op knack.be. “De mensen pikken het niet meer, en ze hebben groot gelijk”, schrijft hij. “In de buik van de samenleving is er een woede opgeborreld die nauwelijks nog te negeren valt. Om die stroming te begrijpen heb ik een boek geschreven: ‘Graailand, het leven boven onze stand’. Alle elementen van deze politieke crisis worden daarin samengevat.” Graailand werd een bestseller. Het stond van bij de eerste week op nummer een in de top tien van de informatieve non-fictieboeken.

503 euro per “gewerkte” minuut 

Vandaag zitten we middenin een crisis van het politieke bestel. Er is heel wat gebeurd de voorbije weken. In Luik barstte het Publifin-schandaal los. Publifin is een intercommunale die in handen is van de provincie Luik en een aantal Waalse gemeenten. Eind vorig jaar kwam aan het licht dat mandatarissen van PS, cdH en MR tussen juli 2013 en augustus 2016, maandelijks tussen 1.340 en 2.871 euro bruto opstreken voor nutteloze vergaderingen waar ze niet eens verplicht op aanwezig waren. Dat kwam neer op 66 tot zelfs 503 euro per “gewerkte” minuut. 

Na die onthullingen stapelden de schandalen over het beheer van intercommunales zich verder op. Bleek onder andere dat Stéphane Moreau, een kopstuk binnen de Luikse PS, bijna een miljoen per jaar verdiende door zijn mandaten. 

Boemerang Bracke

“Schandalen zoals in Wallonië kunnen niet in Vlaanderen”, vertelde Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Liesbeth Homans (N-VA) in het VRT-programma De Zevende Dag. “Hier verhindert regelgeving zulke wantoestanden, terwijl in Wallonië nog wetgeving van de jaren 80 van kracht is”, stelde ze. 

Homans was amper uitgesproken of Het Laatste Nieuws onthulde hoe ook het Gentse stadsbestuur betrokken partij was bij het Publifin-schandaal. De Gentse schepenen van Financiën Christophe Peeters (Open Vld) en kandidaat-burgemeester Tom Balthazar (sp.a) zijn immers bestuurders in de nv PubliPart. 

Kamervoorzitter en Gents N-VA-kopstuk Siegfried Bracke zag zijn kans schoon. Hij haastte zich om grote verklaringen af te leggen voor tv-camera’s: “Van alle socialisten van Vlaanderen zijn die van Gent het dichtste bij de PS, inclusief de graaicultuur.” Terwijl het Gentse stadsbestuur de postjes aan het herverdelen was, diende Gents PVDA-voorzitter Tom De Meester Bracke voor diezelfde camera’s van antwoord: “Siegfried Bracke zit zelf sinds 2016 in de Algemene Vergadering van PubliLec. De vraag is waarom hij daar nooit bezwaar heeft gemaakt tegen die torenhoge vergoedingen, tegen die onethische beleggingen van Publipart.” Die zat. “En als het gaat over graaicultuur gaat”, ging Tom De Meester verder, “Bracke is de bestbetaalde politicus van het land, hij verdient 305.130 euro per jaar, dat is meer dan Angela Merkel. Dus het is misschien een beetje hypocriet om nu de witte ridder te spelen in dit dossier.”

Toen daarna ook nog bleek dat Siegfried Bracke jarenlang duizenden euro’s bijverdiende als “raadgever” voor Telenet had de Kamervoorzitter zichzelf helemaal in de voet geschoten. Zijn aanval keerde als een boemerang in zijn gezicht terug en hij zag zich genoodzaakt om met de staart tussen de benen een stap opzij te zetten als lijsttrekker van de N-VA in Gent. 

Voor de PVDA was dat nog onvoldoende. De PVDA-fractie in het federale parlement eiste dat deontologische commissie van de Kamer zou onderzoeken of die combinatie van raadgever voor privébedrijf Telenet en Kamervoorzitter eigenlijk wel door de beugel kan. Bij een eerste rondvraag waren enkel de PVDA parlementsleden voor dergelijk onderzoek, pas een week later haalde dat voorstel het in het parlement.

De N-VA is de vierde traditionele partij

Sommige N-VA’ers probeerden het geval Siegfried Bracke af te doen als een uitzondering, een alleenstaand geval, waar ze liever niet mee te maken hadden. Maar tevergeefs. Toen de schijnwerpers op de veertig mandaten van de Antwerpse N-VA-schepen Koen Kennis kwamen te staan, bleek de hele N-VA mee in het bad te zitten. Kennis reageerde snel met het vrijgeven van zijn belastingaangifte. Gemiddeld verdient de schepen zo’n 7.237 euro netto per maand, beweerde hij.

N-VA-voorzitter Bart De Wever sprong ook zelf in de bres voor zijn schepen: “7.237 euro netto per maand, dat is een hele flinke wedde. Maar het is iemand die is overgekomen vanuit de private sector naar de politiek; met de weddes die men daar gewoon is. Precies om dit soort beheer voor ons te doen.” Ondertussen blijkt dat Koen Kennis nog enkele duizenden euro’s inkomsten aan mandaten vergeten aan te geven was. Net als Siegfried Bracke. 

“Het is opvallende hoe u op vier jaar tijd van de N-VA een traditionele partij hebt gemaakt”, sprak PVDA-voorzitter Peter Mertens tegen Bart De Wever op de Antwerpse gemeenteraad.

450.000 euro voor CEO Antwerpse OCMW-ziekenhuizen

Ondertussen blijven de schandalen zich opstapelen. In Antwerpen blijkt dat Wouter De Ploey, de CEO van het Antwerpse ziekenhuisnetwerk ZNA (de OCMW-ziekenhuizen), de absolute grootverdiener is, met een jaarloon van 450.000 euro bruto.  

“Het is te gek voor woorden”, reageert Peter Mertens die de kat de bel aanbond. “Dit is echt 20ste-eeuwse politiek, op het niveau van het casinokapitalisme. Iedereen moet inleveren. Bejaardenverzorgsters en verpleegkundigen zitten vaak al op hun tandvlees door de toenemende werkdruk, en dan laat men salarissen van 450.000 euro bruto toe voor CEO’s van gemeentelijke of stedelijke bedrijven. Dat is anderhalf keer meer dan wat de premier van ons land verdient, dat is toch onmogelijk te verantwoorden.”

“Bart De Wever beloofde vier jaar geleden persoonlijk om dit aan te pakken, maar er is niets fundamenteel veranderd. Integendeel, De Wever en zijn N-VA hebben ondertussen alles gedaan om die situaties goed te praten en wettelijk te maken”, aldus Mertens.

Politici zijn niet eens de grootgraaiers

“De grootgraaiers dat zijn firma’s die worden opgericht in Panama en de Bahamas, om miljarden te verstoppen”, sprak Peter Mertens in een interview met Solidair bij het verschijnen van Graailand. “We spreken dan over hele constructies die worden opgericht door de miljonairsklasse van deze planeet. De klasse die zich steeds meer rijkdom toe-eigent ten koste van al de rest. Wij zijn voor een zerotolerancebeleid tegen fiscale paradijzen en een lik-op-stukbeleid tegenover de fraudeurs. Wij zijn voor de harde aanpak van de fiscale ontwijking. Maar het grote probleem is dat je die miljonairsklasse niet los kan zien van de politieke klasse. Om hun legale-fraude-kapitalisme in stand te kunnen houden, hebben die grootgraaiers politici nodig die wetten op hun maat schrijven en hun de hand boven het hoofd houdt. Dat zijn dan de 10.000 euro-politiekers, die als beloning voor bewezen diensten na hun politieke carrière bij Proximus, Uber of een ontduikings- of ontwijkingsbedrijf terechtkomen.”

PVDA tegenhouden met hogere kiesdrempel

Het vermoeden van Carl Devos in De Morgen, dat de PVDA wel eens de enige partij zou kunnen zijn die echt wint bij de graaischandalen, zou wel eens kunnen kloppen. In de meest recente peiling naar de kiesintenties breekt de PVDA met 5,5% van de stemmen ook in Vlaanderen voor het eerst door de kiesdrempel. 

De “peut” zit er bij de machtspartijen blijkbaar goed in, want net nu lanceren Open Vld en N-VA een plan om het aantal parlementsleden te verminderen van 150 naar 100, waardoor de kiesdrempel verhoogt van 5% naar 7% en in sommige provincies zelfs tot meer dan 10%. Niets jaagt de klassieke partijen blijkbaar meer schrik aan, dan een partij die graaischandalen bovenspit en toont dat het anders kan. De volksvertegenwoordigers van de PVDA leven doelbewust aan een gemiddeld loon en houden er géén betaalde mandaten op na.

Het plan van Open Vld en N-VA is een poging om elke authentieke, kritische stem buiten het parlement te houden en de democratische diversiteit drastisch in te perken. En vooral, het is een opgestoken middenvinger naar de vele honderdduizenden kiezers die van de graaicultuur af willen. Naar de kiezer in het algemeen die hunkeren naar politici die de samenleving dienen, in plaats van vooral zichzelf te bedienen. 

De voorstellen van de PVDA

1. Maak het vermogen van politieke mandatarissen openbaar. Wij willen dat politici hun privévermogen openbaar maken. Dat is een kwestie van transparantie en van democratie. Dat wetsvoorstel hebben we ingediend.

2.  Het loon van een politiek mandataris mag niet meer zijn dan drie keer het gemiddelde loon van een werknemer. 

3. Wij willen waterdichte schotten tussen de politiek en het bedrijfsleven: verkozen politici moeten na hun uren niet bijverdienen bij multinationals en beursgenoteerde bedrijven. Ze zijn verkozen om het volk te dienen, niet om zichzelf te bedienen.

4. Wij willen een ontluizingsperiode van vijf jaar voor politici die na hun carrière de overstap willen maken naar de privésector. Vijf jaar en geen dag minder.

5. Als mandatarissen met een openbare functie zich verrijken, dan moeten burgers dat kunnen vaststellen en onderzoeken. Door de aard van hun functie moeten deze mandatarissen aanvaarden dat er transparantie is over hun vermogen. Verkozenen moeten kunnen worden afgezet als zich hebben schuldig gemaakt aan zelfverrijking of corruptie.

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van maart  2017. Abonnement.