De Cubaanse aanpak van Covid-19: 9 miljoen huisbezoeken en maximale zorg voor iedereen

Cuba krijgt veel respect voor de internationale medische brigades die zelfs in Europa de gezondheidsdiensten van Italië en Andorra bijstaan. Maar het eiland wordt zelf ook geconfronteerd met COVID-19. Op 11 maart werd de eerste besmetting vastgesteld: een Italiaanse toerist in het drukbezochte stadje Trinidad.

Meer dan drie weken later (3 april 2020) zijn er op Cuba 233 patiënten met het coronavirus Covid-19/SARS-CoV-2 besmet. Zes ervan zijn jammer genoeg overleden. 2742 mensen liggen voor observatie in het ziekenhuis en nog eens 26.000 personen worden thuis vanuit de eerstelijns gezondheidszorg opgevolgd.

Eén van de best ontwikkelde publieke gezondheidssystemen

De aanpak van de coronacrisis vindt niet plaats in een vacuüm maar binnen de politieke en sociale context van elk land. De Cubaanse context is best wel uniek te noemen. Het socialistische Cuba heeft een van de best ontwikkelde publieke gezondheidssystemen ter wereld. Dat met een bruto binnenlands product (bbp) dat 10 keer lager ligt dan dat van België. Ongeveer 30% van het nationale budget gaat naar gezondheidsuitgaven. Ter vergelijking: in België gaat dit om ongeveer 13%.

Het is dit preventieve gezondheidssysteem, waarin beroep wordt gedaan op de massale participatie van de bevolking, die Cuba beter voorbereidt op de strijd tegen Covid-19

Alle gezondheidsindicatoren liggen in Cuba op EU-niveau, ver boven de waarden in de VS. Dat komt omdat vooral wordt ingezet op preventie en eerstelijns gezondheidszorg. Zo worden ziektes preventief bestreden en kost het de gezondheidszorg ook minder geld. Het is dit preventieve gezondheidssysteem, waarin beroep wordt gedaan op de massale participatie van de bevolking, dat Cuba – veel meer dan andere landen – beter voorbereidt op de strijd tegen Covid-19.

Natuurlijk staat Cuba ook voor grote uitdagingen, alleen al omdat het om een venijnig virus gaat. Maar ook omwille van de economische impact van de verstrengde VS-sancties tegen het eiland. “Het Sars-CoV-2 virus is één van de grootste uitdagingen voor de mensheid in onze geschiedenis. Maar Cuba wordt ermee geconfronteerd terwijl de blokkade ons land enorme economische en financiële beperkingen oplegt”, verklaarde José Angel Portal Miranda, Cubaans minister van Volksgezondheid.

Tracering en isolatie

De Cubaanse aanpak is anders dan de Belgische. Tracering en isolatie staat er centraal, en dit met een beperkte testcapaciteit. De Cubaanse gezondheidsdiensten willen alle besmettingsketens onmiddellijk doorknippen. Verdachte gevallen worden getest. Bij een positieve test wordt dat individu volledig geïsoleerd en het hele netwerk in kaart gebracht (contact tracing), zodat men mogelijke andere besmettingen ook kan testen en isoleren.

Mensen met matige symptomen die mogelijk op besmetting kunnen wijzen, worden onmiddellijk gehospitaliseerd en maximaal verzorgd. Er wordt niet gewacht tot een test uitsluitsel geeft of ze al dan niet besmet zijn. Een veel grotere groep mensen zonder of met lichte symptomen - vandaag gaat dit om meer dan 26.000 personen - staan onder dagelijks medisch toezicht in thuisisolatie of in recent opgerichte isolatiecentra. Dit omdat ze contact gehad hebben met verdachte gevallen, omdat ze pas uit het buitenland teruggekeerd zijn of omdat de gezondheidsdiensten ze als "potentieel besmet" gescreend hebben.

Toch heeft Cuba een beperkte testcapaciteit. De tests kosten geld, de reagentia (chemische stoffen) moeten voldoende beschikbaar zijn, alsook testmateriaal zoals wissertjes. Door de economische en financiële blokkade vanuit de Verenigde Staten is dit voor de Cubaanse gezondheidsdiensten niet evident. Een grote lading met testkits en beschermingsmateriaal vanuit China kon niet in Cuba afgeleverd worden. Dit omdat het transportbedrijf in de VS boetes wou vermijden voor het ingaan tegen de Amerikaanse wetgeving over de blokkade.

Goed voorbereid

Al sinds januari, bij het begin van de uitbraak in het Chinese Wuhan, werd een preventieplan ontplooid. Er werden speciale “hoorzittingen” georganiseerd in alle wijken, bedrijven en comités. Het waren de sociale organisaties, zoals de vakbondsafdeling, de vrouwenorganisatie of de wijkcomités die deze informatievergaderingen organiseerden. Cuba rekent sterk op de volledige participatie van het Cubaanse volk. Sinds het internet toegankelijker is geworden, zijn ook de Cubanen verkocht aan hun smartphone. Daarom ontwikkelde Cuba een Covid-19-app vol medische voorlichting en updates.

Cruciaal was ook de vorming en bijscholing van alle gezondheidswerkers in het land, van de buurtpraktijken over de poliklinieken en algemene hospitalen tot de gespecialiseerde referentieziekenhuizen. In Cuba zijn er twee gerenommeerde tropische instituten actief, die onmiddellijk in gang zijn geschoten om alle info over Covid-19 te centraliseren.

Een grote lading met testkits en beschermingsmateriaal vanuit China kon door de Amerikaanse blokkade niet in Cuba afgeleverd worden

Sinds februari hebben de poliklinieken en ziekenhuizen voor patiënten met ademhalingsproblemen afzonderlijke consultatieruimtes ingericht, isolatielokalen en afzonderlijke wachtkamers en buitendeuren, zodat ze de andere patiënten niet kruisen. Al deze maatregelen zijn niet alleen beslist maar reeds uitgevoerd vóór de eerste positieve gevallen opdoken.

Massaal veel huisbezoeken

Cuba heeft één dokter per 150 mensen. De wijkgezondheidscentra met huisartsen en verpleegkundigen vormen het hart van de gezondheidszorg. Die artsen en verpleegkundigen leven in de wijk of het dorp en kennen de mensen waar ze voor zorgen. Cuba gaat er prat op dat ze de gedetailleerde gezondheidstoestand van de ganse bevolking kent. Er is enorm veel statistisch materiaal beschikbaar, niet enkel van de mensen die frequent gezondheidsproblemen hebben maar ook van de gezonde bevolking. Alle Cubanen krijgen meermaals per jaar een preventieve controle van de familiedokter, die werkt in de gezondheidspost in zijn/haar wijk.

Deze aanpak, waarin preventie centraal staat, biedt op zich al een solide basis om buitengewone situaties aan te kunnen. Het is datzelfde netwerk van gezondheidswerkers die proactief de bevolking screenen, dat nu massaal wordt ingezet om coronabesmettingen op te sporen. De Cubaanse gezondheidsdiensten kennen hun "kwetsbaarste" bevolkingsgroepen en kunnen dus ook specifieker naar hen toe werken.

De meerderheid van de patiënten die zich nu in thuisisolatie bevinden, werden opgespoord in een grote campagne van huisbezoeken. Die hebben één doel: niet wachten tot de mensen naar de gezondheidszorg komen, maar bewust op zoek gaan naar besmette personen en deze tijdig opsporen.

De lokale gezondheidswerkers krijgen daarvoor de hulp van 28.000 studenten geneeskunde, sociale werkers en militanten van de vrouwenfederatie, jeugdorganisaties en buurtcomités. Zij gaan van deur tot deur, maken geen fysiek contact en blijven op voldoende afstand. Ze overlopen een vragenlijst en vragen hoe het met je gaat. Heeft iemand droge hoest of koorts, dan wordt dit meteen doorgegeven aan de gezondheidspost. Doordat heel wat Cubanen al meermaals een "witte jas" aan de voordeur hebben gehad, neemt dit ook hun angsten wat weg.

De huisbezoeken worden zo veel mogelijk dagelijks herhaald. Naast proactief opsporen van gezondheidsproblemen dienen ze ook om alle Cubanen, en vooral de kwetsbare groepen, een hart onder de riem te steken. Zo kan bijvoorbeeld hulp aangeboden worden bij boodschappen. Deze huisbezoeken hebben tot nu toe al negen miljoen mensen bereikt, zowat drie kwart van de Cubaanse bevolking.

“Goeiemorgen, hoe voelt u zich vandaag?”

Laura Pérez Joglar is een stagiaire neurologie in het Instituut voor Neurologie en Neurochirurgie in Havana. Ze is ook een van de meer dan 28.000 medische studenten die in Cuba aan contact tracing doen.

"We gaan van deur tot deur in de wijk. We vragen gezinnen naar mogelijke symptomen en informeren hen over alle maatregelen om zichzelf te beschermen in deze pandemie.

We hebben één doel: niet wachten tot de mensen naar de gezondheidszorg komen, maar bewust op zoek gaan naar besmette personen en deze tijdig opsporen. Onze boodschap is: 'blijf thuis, maar open ook je deur'.

Natuurlijk ben ook ik soms bang om besmet te worden. Zeker met mijn familie heb ik daarover soms discussies. Zij verplicht me bij wijze van spreken bijna om me elke dag in chloor te baden, als ik thuiskom. Maar ze zijn vooral ook trots op me.

Tot nu toe zijn we altijd hartelijk verwelkomd. We laten de mensen weten dat alles beter zal worden en dat we sterker en nog meer verenigd uit deze situatie zullen komen. Zij vragen ons steevast: 'zorg goed voor ons'. Een kleine minderheid klaagt wel een beetje, dat we elke ochtend bij hen komen aanbellen. Maar iedereen begrijpt de reden. We willen de besmettingen onder controle houden.

De senioren zijn vaak heel erg tevreden met onze bezoekjes. Naar hen toe – zeker naar de alleenstaanden – hebben we ook een andere werking. We bieden hen ook hulp aan voor boodschappen en dergelijke. Het mooiste compliment dat ik al kreeg: 'Mijn respect voor jullie is oneindig. Ik wou dat ik je kon omhelzen. Blijf ons trots maken.' Het is ook hartverwarmend dat het Cubaanse zorgpersoneel elke avond om 21u een applaus krijgt."