Buizingen: “Er moeten eerst ongelukken gebeuren voor ze iets aan de veiligheid doen"

Op 16 september gaat het proces over de treinramp in Buizingen van start, meer dan negen jaar na de feiten. Het moet uitwijzen wie verantwoordelijk was voor het op een na grootste spoorongeval in de Belgische geschiedenis. Dat is niet alleen belangrijk voor de slachtoffers, maar ook voor de veiligheid van alle treinreizigers.

“Het is onmogelijk om de bladzijde om te slaan”, zegt Patricia Vanden Eynde. De emoties zitten haar nog altijd hoog na het verlies van Philippe, haar jongste broer, die omkwam bij het treinongeval van 15 februari 2010.  Door het gebrek aan respect van de verzekeringsmaatschappijen, de NMBS, Infrabel en het gerecht is moeilijk voor de slachtoffers om hun leven een nieuwe start te geven.  Samen met de vzw “Catastrophe ferroviaire Buizingen, plus jamais” (“Treinramp Buizingen, nooit meer”) en de hulp van hun advocaten voeren de burgerlijke partijen al jarenlang strijd. Voor de slachtoffers en hun honderden nabestaanden, maar ook opdat “nooit vergeten wordt wat er gebeurd is, want anders bestaat de kans dat het opnieuw gebeurt”, zoals Anita Mahy zich laat ontvallen, de oprichtster van de vzw die zelf aan boord was van een van de twee treinen. Solidair ging praten met de protagonisten: Anita Mahy en haar echtgenoot Paul De Rammelaere, Patricia Vanden Eynde, en één van hun advocaten, Jan Buelens.

Hoe verlopen de contacten met de NMBS sinds de ramp?

Patricia Vanden Eynde. Ze behandelen ons zonder enig respect. Ik heb 1.500 euro gekregen ter compensatie voor de dood van mijn broer. Ziek was ik ervan. Ik zou nog liever niks gekregen hebben. Ik kreeg de boodschap dat het leven van mijn broer 1.500 euro waard was. Ik heb er dan maar een positieve draai aan gegeven: we vieren nog elk jaar zijn verjaardag en met dat geld koesteren we onze herinneringen aan hem. Ze hebben er geen idee welke gevolgen zoiets heeft voor de families. Voor mijn vader was het een enorme shock: enkele maanden na het ongeval is hij van verdriet gestorven, hij wou niet meer leven.

Hebben jullie de NMBS ooit ontmoet?

Patricia Vanden Eynde. Eén keer hebben we ze ontmoet. Het was geen dialoog, maar veeleer paraplupolitiek: “ik was het niet, het was de andere”. Tijdens de herdenking kwam de toenmalige CEO van de NMBS (Marc Descheemaecker red.) naar mijn vader en zei hem “dag mijnheer, hoe gaat het”, alsof ze elkaar bij de bakker ontmoetten. Om te kotsen.

Jan Buelens. Het gerecht kleeft altijd een prijs op een mensenleven. Er bestaat een tabel met “tarieven” voor alle soorten ongevallen. Het is altijd iets oneerlijks. Maar bij dergelijke rampen zou de NMBS eerst met de slachtoffers moeten praten. Hier ging het enkel via de bureaucratie. De slachtoffers kregen een brief van de verzekeraars, zonder dat er enig contact geweest is.

Hoe zijn de relaties met het gerecht?

Jan Buelens. Ook dat is een strijd. Al bij de eerste hoorzitting liet de rechter ons weten dat “we de bladzijde moesten omslaan”, dat het belangrijkste nu was “om geld te krijgen”. En dat “de vraag over de verantwoordelijkheden niet echt onze zaak was.” Dat zorgde voor heel wat woede bij de families.

Het gerecht behandelt de slachtoffers in feite met een zekere minachting. Ze luisteren veel meer naar de advocaten van de NMBS en Infrabel dan naar de advocaten van de slachtoffers, die uiteindelijk toch de eerste betrokkenen zijn.

Een sprekend voorbeeld is de houding van het Openbaar Ministerie.  Normaal gezien moet dat het schuldaandeel van de verdachten onderzoeken. Het parket stelde echter een weinig gedetailleerd, vrij algemeen document op.  Op zoek gaan naar de verantwoordelijken, werd een taak voor de slachtoffers. We schreven een rapport van bijna 100 pagina’s, mét conclusies, het parket schreef er 19.

Patricia Vanden Eynde. Zodra we onze mond opendoen, krijgen we te horen dat “alles in het dossier staat”. Ze beseffen niet wat dat met de families doet.

Nog zo’n teken van die minachting is het feit dat het proces pas negen jaar na de ramp plaatsheeft. Is dat niet te laat?

Jan Buelens. Voor de slachtoffers is dat veel te laat. We gaan debatteren over een ongeluk van negen jaar geleden. Maar een laattijdig proces is nog altijd beter dan geen proces. Er is altijd een risico op verjaring.

Het heeft veel tijd gevergd, want het is zeer technische materie. De experts hebben hun werk behoorlijk goed gedaan. Het proces werd ook vertraagd door procedurekwesties¹. Had het gerecht prioriteit gegeven aan dit dossier, dan hadden we enkele jaren kunnen winnen.

De NMBS en Infrabel leggen alle verantwoordelijkheid bij de treinbestuurder die door het rode licht zou zijn gereden. Hoe zien jullie dat?

Jan Buelens. Hun verdediging maakt duidelijk dat veiligheid geen prioriteit is voor de NMBS en Infrabel: winst primeert op veiligheid. Want uiteindelijk is bijna alles steeds terug te voeren op een menselijke fout. Als alle veiligheidsmaatregelen voor het spoor aanwezig zouden zijn, zal een menselijke fout niet tot een ongeval leiden. Indien, zoals dat in Buizingen het geval was, een hele reeks veiligheidselementen ontbreken (zie kader, red.), is het al te makkelijk om te stellen dat een treinbestuurder of iemand anders een menselijke fout heeft begaan.

In België moet er bijna altijd eerst iets mislopen voor er iets verandert. Er wordt nooit preventief nagedacht. En zelfs nadat er iets is gebeurd, blijft het fout gaan. Na het dodelijke treinongeval in Pécrot in 2001 heeft het gerecht de NMBS immers al veroordeeld om te investeren in veiligheid. En wat hebben ze gedaan? Ze hebben pro forma geïnvesteerd in veiligheid, door de treinbestuurders opleidingen te geven. Handig toch als een bedrijf elke verantwoordelijkheid kan afschuiven op de rug van een individu.

Er is een algemener probleem met de veiligheid van het spoor?

Anita Mahy. Dat is de inzet van het proces: dat de verantwoordelijkheden worden vastgelegd. Dat de veiligheid verbeterd wordt: die moet koste wat het kost omhoog. We kunnen niet langer aanvaarden dat ze ons doen geloven dat reizen met de trein veilig is als dat niet zo is.

Patricia Vanden Eynde. Een veroordeling zal niet volstaan. Wij willen de waarheid weten, opdat ze hun verantwoordelijkheden erkennen en maatregelen nemen. Als de rechtbank hen onschuldig verklaart, zullen ze niets doen om te voorkomen dat het opnieuw gebeurt.

Jan Buelens. Ook na Buizingen zijn er nog ongelukken geweest, die tonen aan dat veiligheid nog steeds geen prioriteit is. Infrabel beweert dat het automatisch remsysteem bijna in elke trein aanwezig is. Kijken we naar het ongeval van St-Georges-sur-Meuse in 2016, dan zien we dat het automatisch remsysteem niet 100% in orde was.

Paul De Rammelaere. Wanneer er in België een treinongeval gebeurt, wordt er alles aan gedaan om zaken te verdoezelen. Na Pécrot en Buizingen kan dat niet meer. De NMBS, Infrabel en de regering reageren altijd te laat. Als veiligheid werkelijk een prioriteit was, zouden de maatschappijen zich toch afvragen: “wat is het zwakke punt op het vlak van veiligheid?” of “welke voorzorgsmaatregelen kunnen we nemen?”. Het ongeval in Morlanwelz (waarbij een beschadigde trein die gesleept werd loskwam en twee spoorwegarbeiders omkwamen, red.) toont aan dat het herstellen van het treinverkeer het belangrijkste was, ongeacht de veiligheidsrisico’s.

Is de scheiding tussen de NMBS (die de treinen doet rijden) en Infrabel (die het spoornet beheert) ook een bepalende factor?

Jan Buelens. Absoluut. In Buizingen was het spoor wel uitgerust met een automatisch remsysteem, maar de trein niet. Om behoorlijk te functioneren moet het systeem op beide geïnstalleerd zijn. Infrabel kan dan wel beweren dat bij hen alles in orde was. De vraag blijft: hoe kan Infrabel, als beheerder van de infrastructuur, treinverkeer toestaan als het weet dat het veiligheidssysteem op zijn infrastructuur tot niets dient. Er is een totaal gebrek aan coördinatie.

Paul De Rammelaere. In die zin moeten we erkennen dat het een goede zaak is dat minister Bellot (MR) het heeft over de fusie tussen de NMBS en Infrabel.

De treinramp heeft geleid tot het oprichten van een speciale parlementaire commissie. Zullen de conclusies van die commissie gerespecteerd worden?

Anita Mahy. Dat lijkt me zeer twijfelachtig. De invoering van de minimumdienstverlening staat haaks op de aanbevelingen van de commissie Buizingen. Dat heb ik minister Bellot (MR) ook verteld toen ik hem ontmoette.

Jan Buelens. Infrabel herhaalt dat het alle aanbevelingen heeft uitgevoerd. De indruk die ik echter krijg, is dat dit vooral bureaucratisch gebeurt: “zo, dit is gedaan, dat kunnen we van de lijst schrappen”. Maar wil dat echt zeggen dat het spoor veiliger is? Ik durf dat te betwijfelen. Omdat er een hoop andere zaken zijn die niet worden geïmplementeerd. Het is geen kwestie van zaken afvinken. Uiteraard moeten de aanbevelingen van Buizingen uitgevoerd worden. Maar wat met het toezicht op die aanbevelingen? Er is geen echt controleorgaan. Zullen de bestaande organen werkelijk in de praktijk controleren of alles uitgevoerd is? Om dat te doen, zijn er veel middelen nodig, en die middelen zijn er niet.

Als ik het zo hoor, wordt het een beetje het proces tussen David en Goliath?

Jan Buelens. De enige manier om een dergelijke proces te voeren, is collectieve samenwerking zoals de vzw “Accident ferroviaire Buizingen plus jamais” dat doet. Op die manier krijgen de slachtoffers een plek in het proces en wordt vermeden dat alleen Infrabel of de NMBS aan het woord komen. Dat is de bijdrage en de kracht van het collectief.

Anita Mahy. De eerste vijf jaar werden de herdenkingen voor de slachtoffers georganiseerd door de gouverneurs van Vlaams-Brabant en Henegouwen. Na vijf jaar kregen we koudweg te horen dat het nu wel genoeg was en dat ze voortaan maar om de vijf jaar een herdenking zouden houden. Het proces was nog niet eens gevoerd en ze wilden de herdenkingen al afschaffen! De voorbije vier jaar was het onze vzw die de organisatie voor haar rekening heeft genomen. We beschikken over minder middelen, maar bij onze herdenkingen staan de families van de slachtoffers wel centraal. Binnenkort zal ik de gouverneurs van Vlaams-Brabant en Henegouwen schrijven om hen eraan te herinneren dat het in 2020 de tiende verjaardag is en dat zij de kans krijgen om de herdenking te organiseren.

¹ De voertaal van het proces werd aangepast, want hoewel het ongeval in Vlaanderen plaatsvond, is de beschuldigde conducteur Franstalig.