Jan Buelens: “De staking is het enige middel waarmee je het patronaat pijn kunt doen, daarom willen ze dat verbieden”

Volgens Jan Buelens, advocaat en professor arbeidsrecht aan de Universiteit Antwerpen, moeten we opletten dat we de sociale geschiedenis niet beschouwen als iets wat zich lineair doorzet. “Wat wel een constante is, is dat elke stap vooruit door strijd bekomen is.”

Hoe is artikel 310, het artikel dat staken verbood, uit het wetboek verdwenen?

Jan Buelens. Door stakingen, in 1919. Zonder de druk van de werkende klasse, na de Eerste Wereldoorlog, zou het parlement dat niet uit het strafrecht gehaald hebben.
Wie was de vurigste verdediger van artikel 310 van het strafrecht, het artikel dat stakingen verbood? Charles Woeste. Hij was de fractieleider van de katholieken in het parlement, de gewezen minister van Justitie én vijand nummer één van Daens, de progressistische priester die tegen kinderarbeid streed en ijverde voor het stakingsrecht (bekend in Vlaanderen en de rest van het land dankzij de film die Stijn Coninx in 1992 over hem maakte, n.v.d.r.). En wie was voorstander van de kinderarbeid? Charles Woeste. Er is een duidelijk verband tussen de antidemocratische strijd en de antisociale strijd.

De bourgeoisie was vast niet blij dat artikel 310 geschrapt werd. Hoe reageerde ze?

Jan Buelens. In 1921 erkende men dat vakbondsvrijheid voorrang had op vrijheid van arbeid. De bourgeoisie maakte zich daar niet echt druk om, want het strafrecht bevatte nog voldoende andere artikelen om stakingen te onderdrukken. Bovendien zouden de ordediensten aanzienlijk versterkt worden. Vooral de rijkswacht (een politiedienst gespecialiseerd in het intomen van sociale bewegingen, n.v.d.r.) werd flink uitgebreid, van 3.500 personeelsleden voor de Eerste Wereldoorlog naar 7.000 na de oorlog. Betogingen werden vaak verboden.

Na de Tweede Wereldoorlog zorgde de werkende klasse ervoor dat tal van landen de grote internationale conventies ondertekenden, zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het stakingsrecht werd uitgebreid. Maar zelfs in die periode, van 1948 tot 1961, werden er anti-stakingswetten gestemd.

Daarna brak het tijdperk van het neoliberalisme aan, met Thatcher in het Verenigd Koninkrijk en Reagan in de Verenigde Staten. Ook in België volgde het patronaat die trend, artikel 310 werd opnieuw ingevoerd – niet woordelijk, maar wel inhoudelijk. Dat was het begin van het tijdperk waarin we ons nu nog altijd bevinden.

Hoe ging dat in zijn werk?

Jan Buelens. Toen Thatcher en Reagan aan de macht kwamen, vielen ze de vakbonden frontaal aan. Reagan liet 12.000 luchtverkeersleiders ontslaan, Thatcher wou de mijnvakbonden kapotmaken. Om hun neoliberale beleid door te drukken, moesten ze eerst het sociale verzet breken. Dat betekent een aanval op de bolwerken van de arbeidersbeweging en een aanpassing van wetgeving om het stakingsrecht in te perken. Het patronaat wil in de eerste plaats het stakingsrecht aanpakken, want dat is het enige instrument waarmee je hen pijn kunt doen en het enige waar ze bang voor zijn.

Bij ons deed het VBO (Verbond van Belgische Ondernemingen) in 1984 een copy-paste van wat er in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten gebeurde. Het stelde een eisenpakket op. Het eiste onder meer dat de vrijheid van arbeid strafrechtelijk beschermd werd. Met andere woorden dat staken opnieuw bestraft kon worden.

In afwachting van die aanpassing in het strafwetboek volgde het Belgische patronaat het voorbeeld van de Britse collega’s. Het wou elk stakingspiket opdoeken en stapte keer op keer naar de burgerrechtbank om ze te laten verbieden, met dwangsommen (boetes) als stok achter de deur. In 1987 stelde een rechtbank het patronaat voor het eerst in het gelijk.

Maar dat was niet genoeg en dus lanceerde het patronaat een nieuwe aanval?

Jan Buelens. Precies. Dat kantelmoment kwam er in 2014, toen de regering-Michel de tactiek van Thatcher en Reagan nieuw leven inblies. In 2017 werd een wet over minimale dienstverlening bij de NMBS goedgekeurd. Dat was de eerste wet die het stakingsrecht officieel inperkte in een sector die niet rechtstreeks te maken had met het leven of de gezondheid van de burgers.
Rechts is altijd wetsvoorstellen blijven indienen om het stakingsrecht aan banden te leggen. Maar nog verontrustender is dat sommige partijen ideologisch afglijden. Ze doen nog nauwelijks moeite om het stakingsrecht te verdedigen. Bovendien wordt er in het regeerakkoord van Vivaldi met geen woord gerept over het terugdraaien van de minimale dienstverlening.

Gita Deneckere: "Onder druk van de straat zijn werkgevers vaker geneigd toe te geven"

Onze fundamentele rechten lopen dus nog altijd gevaar?

Jan Buelens. Stakingsrecht zonder enige beperking heeft nooit bestaan. Maar we mogen dat niet eenzijdig bekijken. De wet is ondergeschikt aan de strijd. De vraag die daaruit voortvloeit, is: hoe voer je die strijd dan? We moeten blijven staken. In de VS, bij Amazon, zijn de vakbonden erin geslaagd een verband te leggen tussen het verbieden van een vakbond en de problemen waarmee de mensen in de samenleving geconfronteerd worden (zie pagina XXX). Het grote publiek ervan bewust maken dat stakingen en het stakingsrecht belangrijk zijn, is een herhaling van wat er in de 19de eeuw is gebeurd.

Ik stel het klaar en duidelijk: wat er bij de NMBS gebeurt, vakbondsleiders die veroordeeld worden, kan ook in andere sectoren of bij andere bewegingen gebeuren. De Vlaamse regering wil werk maken van de minimale dienstverlening, ze wil die bij De Lijn doorvoeren. Vervolgens gaat het misschien nog een stapje verder. Je zit op de school van je kinderen in de ouderraad en wilt iets doen tegen de luchtvervuiling in de buurt van de school? Bedenk dan dat er deurwaarders kunnen verschijnen. Maar als jullie met 200 zijn, zullen die zich anders gedragen dan wanneer je daar met 5 staat. De krachten bundelen, én juridische ondersteuning, blijft de enige manier om stappen vooruit te zetten.

Lees verder onder de foto

Is er ook opnieuw sprake van strafrechtelijke repressie van stakingsbewegingen?

Jan Buelens. Het is echt een terugkeer naar de 19de eeuw. Er zijn nieuwe wetten goedgekeurd die tegen strijdende arbeiders gebruikt kunnen worden, precies zoals er nieuwe wetten tegen het terrorisme zijn aangenomen. Denk maar aan de processen tegen Bruno Verlaeckt (voorzitter van het ABVV in Antwerpen), Thierry Bodson (voorzitter van het ABVV) en anderen op basis van artikel 406 van het strafwetboek. Dat artikel dateert uit de 19de eeuw en is aangescherpt na de Winterstaking van 1960. Na die “staking van de eeuw” reageerden de machthebbers door het “kwaadwillig belemmeren van het verkeer” strafrechtelijk te vervolgen. De regering beloofde dat het artikel niet tegen stakers gebruikt zou worden. Maar sinds 2014 beroept het parket, de vertegenwoordiger van de staat, zich op dat artikel om vakbondsmensen politiek en strafrechtelijk aan te vallen. Na een vakbondsactie in 2016 in Antwerpen en in Luik leidden twee processen tot de veroordeling van vakbondsleiders. In de motivering van het vonnis stond dat de rechtbank geen probleem had met het stakingsrecht, maar dat de staking op een andere manier moest gebeuren. Kortom, eens te meer werd staken als efficiënt strijdmiddel op de korrel genomen. De enige definitie van staken die zij zien zitten is: blijf thuis. Maar elke actie die tot sociale verworvenheden heeft geleid, had zonder stakingen niets opgeleverd.