Wie heeft schuld aan de coronadoden? En hoe vermijden we sterfgevallen in de tweede golf?

“Welk land was er beter voorbereid dan België?”, vraagt Maggie De Block, de minister die de strategische voorraad mondmaskers liet vernietigen. Nu de eerste golf van het coronavirus is gaan liggen, is het tijd voor een balans.

“Uit de algemene cijfers zal uiteindelijk blijken dat die crisis zeker niet zo slecht is aangepakt”, probeert ook vicepremier Koen Geens. De harde realiteit is dat er sinds maart in ons land tienduizend mensen aan Covid-19 stierven. Veel meer dan wat we redelijkerwijze mochten verwachten. Om dezelfde fouten te vermijden als er straks een tweede golf uitbreekt, moeten we een grondige balans durven maken.

Hoe de rusthuizen sterfhuizen werden door onderfinanciering en commercialisering

Bijna twee derde van de covid-19 doden stierf in een woonzorgcentrum. Ouderen zijn het meest kwetsbaar en verdienen extra bescherming. Het omgekeerde gebeurt. Eens het virus een rusthuis binnengedrongen is, kan het ongehinderd rondgaan en zitten de bewoners in de val. In het hele land vallen de bevoegde ministers uit de lucht als ze de realiteit op het terrein ontdekken. Voor zij die de sector wél kennen, is het geen geheim dat de jarenlange verwaarlozing en onderfinanciering een heuse ravage hebben aangericht. De commercialisering bracht een spiraal van besparingen op gang. De rusthuizen blijven achter met een tekort aan personeel, zeker medisch geschoold personeel, en beschermingsmateriaal. De bevoegde ministers staan erbij en kijken ernaar. Hun verantwoordelijkheid is verpletterend. Zeker als blijkt dat het noodplan om rusthuizen voor te bereiden op een pandemie al veertien jaar lang stof ligt de vergaren. “Dit zou levens gered hebben”, zegt professor De Lepeleire (KUL) hierover, “maar de politiek heeft ons in de steek gelaten.”

Hoe het ons ontbrak aan beschermingsmateriaal door besparingspolitiek en marktgeloof 

Ons land hád een strategische reserve van 32 miljoen mondmaskers. De regering legt die in 2006 aan om te anticiperen op een pandemie. Experten vragen op dat moment zelfs een uitbreiding en zeggen letterlijk dat besparingen op deze uitgaven ethisch onaanvaardbaar zijn. De besparingen komen er toch. Minister De Block laat de maskers vernietigen. En 100 miljoen euro om de stock te hernieuwen is volgens haar “onbespreekbaar”. Een onverantwoorde beslissing waar we nu een hoge prijs voor betalen. “Hadden we bij de start van de crisis een grotere voorraad maskers gehad, dan was het eenvoudiger geweest”, zegt viroloog Marc Van Ranst. “In de woonzorgcentra waren dan waarschijnlijk minder mensen gestorven.” Begin februari waarschuwt de WHO voor een tekort aan beschermingsmateriaal. Gelukkig heeft ons land de beste textielindustrie ter wereld, denk je dan. Maar een nationaal productieplan voor mondmaskers lukt niet. In plaats daarvan begeeft de overheid zich op de markt van traders en speculanten, die de prijzen fors opdrijven. Wat volgt is een saga van mislukte bestellingen, fraude, slechte kwaliteit en beloftes die niet ingelost raken. Eén van de zes bevoegde ministers roept op tot “volksvlijt”, in afwachting dat “de markt zich organiseert”.

Hoe we een centraal commando misten door de splitsingsdrang van sommigen 

“België heeft het minste overlijdens per minister van gezondheid.” Een zure grap die waarschijnlijk nog klopt ook. Jarenlange rondjes van staatshervormingen versnipperden de bevoegdheid voor gezondheid over 9 ministers. Verschrikkelijk inefficiënt en tijdrovend. De overlegplatforms die het gezondheidsbeleid moeten stroomlijnen, raken verlamd door bevoegdheidsconflicten. De architecten raken zelf niet meer wijs uit hun institutioneel doolhof. Toppunt is Vlaams minister Beke die “van zijn stoel valt” als hij op 20 april – de pandemie raast dan al meer dan een maand door het land – te horen krijgt dat hij zélf verantwoordelijk is voor het o zo belangrijke contactonderzoek. “Deze crisis maakt duidelijk dat eenheid van leiding onontbeerlijk is”, stelt UZ Brussel-directeur Marc Noppen. “Waarom was de crisis bij ons in het ziekenhuis wel onder controle? Omdat wij geen acht directies hebben, met elk een deeltje van de bestuursbevoegdheid. Je hebt ook politieke eenheid van leiding nodig.”

De werkende klasse staat in de frontlinie en betaalt de hoogste prijs

Hoe de crisis de tegenstelling tussen arm en rijk vergroot

De werkende klasse staat in de eerste lijn van de crisis en betaalt de hoogste prijs. Er zijn de werknemers die doorwerken in de essentiële sectoren en enorme risico’s nemen voor hun gezondheid, vaak tegen lage lonen. Er zijn de werknemers van sectoren die stilgelegd werden, sectoren waar werknemers aan lage lonen werken en waar telewerk niet mogelijk is, zoals de horeca, evenementen, toerisme of detailhandel. Sommige verliezen tot 50% van hun inkomen en veel van hen zien hun job vandaag bedreigd. Ook de kleine zelfstandigen krijgen het zwaar te verduren. Het coronavirus heeft de ongelijkheid versterkt. Dat zien we op vlak van gezondheid, onderwijs, maar ook van wonen. De ongelijkheid tussen mensen die de lockdown met meerdere personen in een klein appartement moeten beleven en zij die dat in een villa met grote tuin kunnen doen. En we hebben nog lang niet alle gevolgen van deze crisis gezien. Deze ongelijkheid was nooit een prioriteit voor onze regeringen. In de groep van experten die de exit-strategie voorbereidden, zaten virologen, vertegenwoordigers van werkgevers en juristen, maar niet één vertegenwoordiger van de wereld van de arbeid. Dat is geen toeval: ook het beheer van een pandemie heeft een klassenkarakter. We moeten dringend de nodige lessen trekken uit de aanpak van de coronacrisis. Weg met het besparingsbeleid en de marktlogica. We moeten nu stocks aanleggen van beschermingsmateriaal en investeren in onze rusthuizen. We hebben nood aan één centraal commando, een herfederalisering van de gezondheidszorg en een regering die de belangen van mensen boven de economische belangen plaatst. We moeten het geld halen waar het zit, om te kunnen investeren in de sociale noden van de bevolking.