Water, de druppel die de emmer deed overlopen in Ierland

Toen de regering van Ierland drinkwater betalend maakte, ontstond een ongeziene protestbeweging, waar honderdduizenden Ieren zich bij aansloten. “De helft van de Ieren betaalt vandaag zijn waterfactuur niet”, zegt Lynn Boylan van de linkse partij Sinn Féin, die een van de spreekbuizen van het verzet is. Solidair interviewde haar eind januari.

Het waren historische beelden in oktober 2014. Honderdduizend Ieren kwamen op straat. Woedend omdat de regering beslist had om het drinkwater, dat al sinds mensenheugenis gratis was voor iedereen, betalend te maken.

De maatregel was een onderdeel van een akkoord dat Ierland sloot met de Europese Unie, de Europese Centrale Bank en het Internationaal Monetair Fonds – de trojka, jawel. In ruil voor financiële steun voor de noodlijdende banken, moest de Ierse regering een stevig pakket besparingsmaatregelen doorvoeren. Net als in Spanje, Portugal en Griekenland zetten de Europese dictaten ook in Ierland de basisvoorzieningen in de uitverkoop. De oprichting van watermaatschappij Irish Water werd gezien als voorbode van privatisering van het water.

Massaal protest liet niet op zich wachten. In heel het land werd betoogd en tot vandaag weigeren de Ieren in groten getale de waterrekening te betalen. De regering van Fine Gael (conservatieven) en Labour (sociaaldemocraten) kwam dan ook onder enorme druk te staan in de aanloop naar de parlementsverkiezingen van 26 februari. 

De protestbeweging Right2Water groeide uit tot Right2Change en richt zich nu op veel bredere thema’s. Op zaterdag 20 februari kwamen in Dublin tachtigduizend mensen op straat tegen ongelijkheid, armoede, bestaansonzekerheid, zaken die voor veel Ieren dagelijkse realiteit zijn.

Lynn Boylan werd in 2014 met 83.264 voorkeurstemmen verkozen in het Europees parlement voor de linkse partij Sinn Féin. Ze maakt er deel uit van de fractie van Europees Unitair Links (GUE/NGL), waar ook de PVDA geassocieerd lid van is. Ze was al van in het begin betrokken bij de waterprotesten en spreekt vaak op meetings in Ierland. Ze tracht de eisen van de beweging ook te vertolken in het Europees Parlement.

“Net als Griekenland, Spanje en Portugal kreeg Ierland een dictaat van de trojka om snoeihard te besparen”, vertelt ze. “De Europese besparingspolitiek, met de zegen van de Ierse regering, kostte talloze mensen hun job en betekende een kaalslag in de openbare diensten. Tijdens de eerste besparingsjaren was er heel wat protest, maar de beweging raakte wat in het slop. De Ieren kregen zelfs de reputatie van ‘braafste leerling van de besparingsklas’. EU-toplui wezen de Grieken meer dan eens op het voorbeeldige gedrag van de Ieren die schijnbaar braafjes alle besparingen slikten.” 

Hoe kwam het toch dat het verzet in 2014 toch losbarstte?

Lynn Boylan. Reeds in 2010 waren er plannen om het water betalend te maken. Met Sinn Féin gingen wij toen van deur tot deur om mensen te informeren en petities te doen tekenen. Maar er kwam geen groot protest van de grond. Dat veranderde in 2014. 

De vakbonden zochten toen contact met politici die hun eisen deelden, en hielden openbare bijeenkomsten over de plannen om water betalend te maken. Zo ontstond de beweging Right2Water. 

Right2Water is een coalitie tussen linkse partijen – waaronder Sinn Féin –, progressieve vakbonden en veel grassrootscomités of lokale gemeenschappen. Het is de combinatie van die drie die de waterbeweging in Ierland zo sterk maakt.

De campagne behoorde niet toe aan één partij of één vakbond. De regel was dat als een politicus zo’n vergadering wou houden onder de vlag van Right2Water, er ook iemand van de vakbonden moest aanwezig zijn. En nog beter was het als er politici van verschillende partijen bij waren. 

Voor de crisis hadden de vakbonden bij veel mensen de reputatie dat ze erg ver meegingen in de ideeën van werkgevers en regering. Hun ledenaantal daalde dan ook. Maar het laatste anderhalf jaar hebben die vakbonden zichzelf bewezen. Ze beseffen nu dat ze lange tijd niet meer gedaan hadden waarvoor ze opgericht waren. Voor de vijf vakbonden die deel uitmaken van Right2Water was hun deelname een goede zaak.

Hoe verklaart dat het succes van de protestbeweging? 

Lynn Boylan. Deels omdat het om water ging, een fundamentele basisbehoefte. Maar vooral de inzet van vakbonden en activisten bracht iets groots op gang. Zeer veel mensen konden zich vinden in de open campagne van de vakbonden, ieder om zijn eigen redenen. Sommigen zagen geen probleem in de waterfactuur, maar zijn volledig tegen privatisering. Anderen argumenteerden dat ze al voor water betalen – zo gaat 2% van de motorrijtuigenbelasting naar water – en dat de waterfactuur dus een dubbele belasting is. Er waren verschillende redenen waarom mensen tegen waren.

We herinneren ons de beelden van die grote betoging in Dublin van november 2014.

Lynn Boylan. Ja op de allereerste betoging was er zoveel volk dat het parcours tijdens de betoging zelf moest worden aangepast. Toen we met de kop van de betoging terug bij het startpunt kwamen, moesten de laatste betogers nog vertrekken. Het was een enorm succes: we waren met 100.000.

Hoe groeide de beweging uit tot zo’n massabeweging?

Lynn Boylan. De beweging breidde zich uit toen de regering effectief begon met het plaatsen van watermeters. Overal in het land kwamen lokale gemeenschappen in verzet tegen de installatie van watermeters. Dat was de start van de lokale acties in de campagne. 

Naast vakbonden en partijen zijn lokale gemeenschappen een derde pijler van Right2Water. Er waren ook steeds afwisselend nationale en lokale optochten. Lokale politici kregen zo de boodschap: ook in jouw stad is dit een groot probleem. We brachten het probleem tot aan de voordeur van de politici. Die openbare bijeenkomsten trokken altijd veel volk. Daarna werden infovergaderingen georganiseerd, waar beslist werd de actie verder op te bouwen.

Maar de Ieren doen meer dan betogen, niet?

Lynn Boylan. Klopt. Ze weigeren ook massaal hun waterfactuur te betalen. Volgens officiële cijfers heeft 37% van de Ieren zich nog niet geregistreerd om te betalen. Maar je registreren, wil nog niet zeggen dat je betaalt, natuurlijk. Je mag ervan uitgaan dat de helft niet betaalt. Irish Water kwam daardoor al in financiële problemen. Er zijn ook mensen die de eerste factuur wel betaalden, maar zo schrokken van het bedrag dat ze daaropvolgende rekeningen weigerden te betalen. 

De impact van de beweging was zo groot dat de regering de betaalstakers niet zomaar kon aanpakken. De wet laat niet toe dat achterstallige waterfacturen van het loon worden afgehouden. Men zou de betaalstakers een voor een voor de rechter moeten brengen. Rechtbanken lieten al weten dat ze zo’n stortvloed aan procedures niet kunnen verwerken. De regering zag zich gedwongen om de kwestie uit te stellen tot na de verkiezingen. Dat was een eerste overwinning van de beweging.

Hoe reageerde de regering?

Lynn Boylan. Het establishment voelde zich bedreigd en reageerde met repressie. Sommige deelnemers aan de protesten kregen van de rechter het verbod om in de buurt van de watermeters te komen. Die negeerden dat verbod uiteraard en velen moesten de gevangenis in.

Toen bleek dat er zo enorm veel mensen in beweging kwamen, probeerde de regering hen af te schilderen als amokmakers en oproerkraaiers. Eén bepaald incident in het bijzonder werd aangegrepen om het protest in een kwaad daglicht te stellen. Vicepremier Joan Burton van Labour zat tweeënhalf uur vast in haar wagen omdat die werd omsingeld door betogers. Die protesteerden tegen het feit dat Burton diploma’s kwam uitreiken aan volwassenen in een tweedekansonderwijsproject, terwijl ze Burton en haar Labourpartij verantwoordelijk achten voor de werkloosheid en de miserie door de besparingen. De regering noemde het incident “kidnapping”, een aanklacht waar gevangenisstraffen op staan. Toen Burton uit haar auto stapte, kreeg ze ook nog een waterballonnetje tegen de schouder. Enkele van die betogers moesten voor de rechter verschijnen. 

Zulke pogingen om het verzet te ondermijnen hadden een averechts effect. Veel gewone Ieren werden nog meer vastberaden en het verzet breidde zich uit. 

Ondertussen zit Ierland in volle verkiezingsperiode. (dit interview werd afgenomen op 27 januari 2016, nvdr.)

Lynn Boylan. Uit de Right2Water-beweging groeide het platform Right2Change. In dit platform laten burgers hun bekommernissen voor de verkiezingen horen. En die bekommernissen gaan niet alleen over water, maar ook over problemen in de gezondheidszorg, de toenemende ongelijkheid, werkloosheid, de duizenden jonge Ieren die het land verlaten op zoek naar werk ... 

Op 20 februari hield het platform een ‘festival of change’. “Een ander Ierland is mogelijk, maar we zullen ervoor moeten vechten”, klonk het in de oproep. “We hebben recht op water, gezondheidszorg, onderwijs, huisvesting. We verdienen het om te leven in een land dat niet gebaseerd is op cadeautjes voor grote bedrijven, corruptie of hebzucht, maar op gelijkheid, democratie en sociale rechtvaardigheid.” 

Wat het resultaat ook is van de verkiezingen, er waait een nieuwe wind in Ierland en niemand kan die tegenhouden. Tijdens de waterprotesten heeft de Ierse werkende bevolking een heel leerproces doormaakt. Velen zien nu de link met het neoliberale model. 

En zo verbazingwekkend is dat niet. Mensen nemen voor één bepaalde reden deel aan de campagne. Maar al snel leren ze hoe maatschappelijke problemen met elkaar verbonden zijn en dat het huidige systeem moet veranderen. 

De vakbonden hebben bijgedragen aan die bewustwording. Ze gaven politieke vorming en hamerden op de groeiende ongelijkheid, zoals ook bleek uit het Oxfamrapport dat aantoonde dat 62 mensen even veel bezitten als de helft van de wereldbevolking. Mensen hebben daar steeds meer vragen bij. Waarom moet iemand 150 keer meer verdienen dan een ander?

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van maart 2016. Abonnement.