Vlaamse klimaattop: stilstand, bijsturing of koerswijziging?

Op 19 april vond de eerste “Vlaamse klimaattop” plaats. Het is een deel van een proces waarin de Vlaamse regering het Vlaamse klimaatbeleid op korte en lange termijn wil uittekenen in dialoog met “alle geledingen uit de samenleving”. Maar er rijzen belangrijke vragen over waar de top toe zal leiden. De PVDA stelt alvast een aantal krijtlijnen voor een ambitieus Belgisch klimaatbeleid voor.

Van volger naar koploper?

De Vlaamse regering zet in het kader van het internationaal klimaatakkoord van Parijs een – naar eigen zeggen ambitieus – traject op om in samenspraak met experts, bedrijven, burgers, adviesraden, milieubewegingen, onderzoeksinstellingen en zelfs vakbonden de bakens voor het Vlaamse milieubeleid uit te zetten. De Vlaamse regering wil op die manier van Vlaanderen opnieuw een voorloper maken.

Vlaanderen was tot nu toe inderdaad niet bepaald een koploper in het klimaatpeloton. Zo werden de engagementen die het Vlaams Gewest aanging voor het Kyoto-protocol, voor de helft gehaald door de aankoop van emissierechten uit het buitenland. Van minister van Leefmilieu Schauvliege weten we ondertussen bovendien dat ze bij de minste druk plooit om waardevolle bossen te laten kappen. En in Vlaanderen gaan besparingen op het openbaar vervoer hand in hand met massale investeringen in autowegen. De bescheiden Europese doelstellingen tegen 2020 zal Vlaanderen waarschijnlijk halen, maar de Vlaamse regering liet al verstaan dat het bijzonder moeilijk zou worden om de doelen in 2030 te halen. Daar zou de Vlaamse klimaattop verandering in moeten brengen.

Hete hangijzers

Een eerste belangrijke vraag die zich stelt bij de plannen van de Vlaamse regering, is welke ambitie ze zichzelf oplegt. Gaat ze echt voor een engagement dat de opwarming van de aarde beperkt tot 1,5 graden, een absolute voorwaarde voor een leefbare planeet? In dat geval moeten de Vlaamse inspanningen minstens verachtvoudigd worden om van de magere jaarlijkse emissiereductie van 1 procent naar de noodzakelijke 8 tot 10 procent te gaan. Of volgt ze het klimaatakkoord van Parijs dat ons in de praktijk op weg zet naar een opwarming van 2,7 tot zelfs 3,5 graden, ver boven de 2°C die in Parijs officieel als doel werd gesteld? Jan Peumans (N-VA), voorzitter van de klimaatcommissie, laat sterk uitschijnen dat het dat tweede wordt: “Je moet opletten dat je je eigen systeem niet zodanig verzwaart dat je uit de markt geconcurreerd wordt. Als je in Vlaanderen de lat te hoog legt voor de industrie, wijken bedrijven uit over de grens.” Het is een grijsgedraaide plaat, die volgens Greenpeace België geen steek meer houdt. De lat ligt niet te hoog, “we dreigen achterop te hinken”, schrijft woordvoerder Joeri Thijs in De Standaard.

Een tweede cruciale kwestie wordt of de nieuwe plannen ook gaan slaan op de grote industriële bedrijven. Vandaag worden die gewoon toevertrouwd aan het Europese emissiehandelssysteem (ETS). 42% van de emissies in Vlaanderen zijn vandaag 'ETS-emissies'. Dat wil zeggen dat die bedrijven geen normen krijgen opgelegd, maar uitstootrechten kunnen kopen en verkopen om hun doelstellingen te halen. Die handel in propere lucht brengt bedrijven als ArcelorMittal veel geld op, maar veel bewezen effecten heeft ze niet. De Vlaamse regering heeft al duidelijk gemaakt dat ze dat systeem wenst te behouden.

Ondertussen trekken de verschillende bevoegde regeringen in België opnieuw in verspreide slagorde op. Twee dagen na de Vlaamse klimaattop vindt immers een identieke Waalse top plaats. Zelfs de Senaat richtte een speciale klimaatcommissie op. Dat die versnippering leidt tot inefficiëntie en halfslachtige oplossingen – denk maar aan de jarenlange onderhandelingen over de verdeling van de Belgische engagementen – geeft ook Peumans met zoveel woorden toe. “Je zou kunnen voorstellen om het regionale terug federaal te maken, maar dan krijg je ruzie met mij”, zegt hij daar over. “Ik ben overtuigde regionalist.” De N-VA kiest er dus voor om ook de klimaatpolitiek als communautair breekijzer in te zetten.

Tijd voor ambitie

Het mag duidelijk zijn dat de keuzes van Peumans en co de verkeerde richting uitgaan al voor de Vlaamse klimaattop begonnen is. Om een duurzame toekomst uit te bouwen moet immers vandaag al gestart worden met forse emissiereducties. Elke gram CO2 die we uitstoten blijft immers nog tientallen jaren in de atmosfeer hangen. Het is daarom noodzakelijk om niet een, maar heel wat stappen verder te gaan dan het kader van het klimaatakkoord van Parijs. België heeft als ontwikkelde kenniseconomie niet alleen fantastische mogelijkheden om op korte termijn de omslag te maken naar een koolstofarme samenleving. Ons land heeft, net als de rest van de geïndustrialiseerde wereld, ook een gigantische historische verantwoordelijkheid voor de opwarming van de aarde. Tegen 2050 zou België klimaatneutraal moeten zijn. Als dat ergens mogelijk is, is het wel bij ons.

Vanuit die redenering is het ook de logica zelf dat reducties niet worden afgekocht in het buitenland, maar binnen de eigen grenzen gerealiseerd worden. Dat betekent afstappen van het emissiehandelssysteem dat het Vlaamse klimaatbeleid heeft gereduceerd tot creatief boekhouden met CO2 en plaatsmaken voor een daadkrachtig klimaatbeleid op verschillende sporen.

Om dat daadkrachtig beleid mogelijk te maken is het ook nodig om de versnippering van bevoegdheden in België terug te draaien. CO2 stopt immers niet aan de taalgrens, dus zouden klimaatbeleid en energie het best opnieuw federale bevoegdheden worden. Zo kan een geïntegreerde aanpak worden uitgewerkt die een gecoördineerde actie mogelijk maakt.

Krijtlijnen voor een Belgisch klimaatbeleid

Wanneer we naar de Belgische uitstoot van broeikasgassen kijken blijken energieproductie, transport en industrie de belangrijkste bronnen. Een aantal maatregelen worden daar dan ook het best zo snel mogelijk genomen om ons op het pad naar maximaal 1,5 graden opwarming te zetten.

• België kan tegen 2050 volledig op hernieuwbare energie draaien, maar de multinationals die de markt domineren, blijven vandaag achter met investeringen. Een energiesector in handen van de samenleving zou de juiste keuzes veel efficiënter kunnen maken. Kernenergie is geen alternatief, want duur, eindig en gevaarlijk. Windmolens en zonnepanelen kunnen het gros van onze energieconsumptie dekken.
• De besparingen in de verschillende openbaarvervoersnetten moeten worden teruggedraaid. Geld dat vandaag geïnvesteerd wordt in de Oosterweelverbinding of de verbreding van de Brusselse ring gaat beter naar kwaliteitsvol en betaalbaar openbaar vervoer en betere fiets- en wandelaccomodatie.
• In de industrie zijn heel wat quick wins te halen, schrijft de Bond Beter Leefmilieu. Om die effectief door te voeren moet de ETS-marktwerking vervangen worden door een sterker regulerend kader. Maar er moet ook in de diepte gewerkt worden: de productie moet meer circulair worden (zodat afval opnieuw als grondstof kan worden gebruikt), producten moeten langer meegaan en er moet beter worden nagedacht over wat we produceren.

De Vlaamse klimaattop is de start van een proces dat in het najaar moet uitmonden in een tweede top waar uitgewerkt plannen worden voorgesteld. Die worden dan ter stemming in het parlement gebracht. Dat tijdens de discussies op de top vragen over sociale rechtvaardigheid en besparingen op openbaar vervoer vlotjes ontweken werden en vooral de burger met de vinger werd gewezen, maakt duidelijk dat een goed resultaat van het proces niet gegarandeerd is. Het is aan de progressieve beweging en de milieuorganisaties om de druk op te voeren om tot een ambitieus resultaat te komen. De mogelijkheden zijn er, het wordt tijd om ze te grijpen.