Vincent Scheltiens: "De arbeidersbeweging in België haalt haar kracht uit haar eenheid"

Geen kiezer die erom vroeg, maar toch werd de splitsing van het land hét thema van de regeringsonderhandelingen. Historicus Vincent Scheltiens ziet het niet graag gebeuren. “Als we meegaan in het regionalisme, zitten we voor je het weet met een ultra-liberale arbeidsmarkt waar geen weerwerk meer mogelijk is, omdat de arbeidersbeweging uit elkaar gegroeid is. Dat zou dramatisch zijn.”

In juli gingen de PS en N-VA samen aan tafel en bereikten naar verluidt zelfs een akkoord: meer staatshervorming in ruil voor een herfinanciering van de sociale zekerheid. “Opmerkelijk”, zegt historicus Vincent Scheltiens, die vaak over nationalisme publiceert. “Omdat het thema staatshervorming niet of nauwelijks aanwezig was in de voorbije verkiezingscampagne. De mensen hebben daar dus ook niet voor gestemd. En we hebben ondertussen in de coronacrisis gezien dat de aanpak van de gewesten en de gemeenschappen niet werkte. Veel mensen vonden zelfs dat er “eenheid van commando” nodig was: één centraal gestuurd beleid. Denk maar aan het boeltje dat de negen ministers voor mondmaskers ervan maakten.”

Hoe kan het dat iets waar niemand om gevraagd heeft, plots wel het hoofdthema wordt van regeringsonderhandelingen?

Vincent Scheltiens. Een belangrijk element is dat het sociale veld door de coronamaatregelen niet in staat is om op een krachtige manier te protesteren. Het middenveld ligt plat. Bovendien zitten we in een vakantieperiode. De politiek kan ongestoord haar gang gaan zonder sociale druk van onderuit.
Maar het heeft ook te maken met de eigenheid van die twee partijen. De N-VA wil al langer een verdere splitsing van het land, richting confederalisme. Ze heeft zich daar de voorbije jaren niet ten volle op geprofileerd, omdat ze voorrang gaf aan het voeren van een neoliberaal beleid. Maar ondertussen waren er verkiezingen en peilingen die aantonen dat de N-VA op haar rechterflank zwaar verliest aan het Vlaams Belang.

Waarom werkt de PS daaraan mee?

Vincent Scheltiens. De PS voelt dat ze iets moet doen. Ze wil een soort herfinanciering van de sociale zekerheid en daarvoor moet ze een akkoord sluiten met de N-VA. Mocht de PS in de oppositie belanden – wat mathematisch haast onmogelijk is – dan zou ze het moeilijk hebben om zich staande te houden. Zoals bij de N-VA de druk van Vlaams Belang komt, komt bij de PS de druk van de PVDA.

Maar het is niet zo dat de PS van nature altijd belgicistisch is geweest. Er was altijd een flinke scheut Waals regionalisme aanwezig en ook nu nog zijn sommige PS-kopstukken, onder wie PS-voorzitter Paul Magnette zelf, voorstander van een regionalisme met vier gewesten, die samen België vormen. Maar eigenlijk is dat een bi-communautaire opstelling: Wallonië versus Vlaanderen.

In de geschiedenis van het Waalse socialisme zagen we dit al vaker. In juni 1912 hadden liberalen en socialisten een kartel gevormd om de jarenlange katholieke meerderheid te breken. Maar dat mislukte. Het kartel had wel een grote meerderheid in Franstalig België, maar de katholieke partij had standgehouden in Vlaanderen. Vanuit Franstalig België riep de socialist Jules Destrée toen op tot een bestuurlijke scheiding.

Er is wel één zaak waar de PS en Magnette rekening mee zullen moeten houden: er is binnen die beweging een spanning tussen het Waalse regionalisme en de Franstalige belangen. Veel Waalse regionalisten zijn bereid om Brussel los te laten, maar de meeste Franstalige Brusselaars willen de link met Wallonië behouden. Dat spanningsveld loopt al sinds eind 19de eeuw door heel die beweging en men is daar in Franstalig België nooit uit geraakt.

Sommige journalisten beweren dat er een links sociaaleconomisch programma op tafel lag, in ruil voor meer communautarisering.

Vincent Scheltiens. Dat geloof ik niet. Hier en daar zal wel iets moeten worden toegegeven aan de werkende mensen, maar een programma dat het geld zal halen waar het werkelijk zit? Daar moet de linkerzijde niet op hopen. Waar ik voor vrees, is dat als men nog meer bevoegdheden overhevelt naar de gewesten, die later moeilijk weer naar het federale niveau kunnen worden gebracht. Elke stap in dat proces is onomkeerbaar. 

Waarom is het geen goed idee om de sociale zekerheid te splitsen?

Vincent Scheltiens. De sociale zekerheid is een gigantisch sociaal patrimonium. De afgelopen weken en maanden zagen we hoe belangrijk het is om dat voor heel België intact te houden, om in geval van nood de zwaksten aan boord te houden. Als daar nog meer aan gemorreld wordt, vraag ik me af wat er nog van zal overblijven.

Herman De Bode, oud-kabinetschef van Jan Jambon (N-VA), deed eind 2018 een opmerkelijke uitspraak: “Ik hoop dat het land onbestuurbaar wordt. Het is de enige manier om het ten gronde te veranderen. Dat zal op korte termijn wel wat pijn doen en ons geld kosten. Maar als je daardoor tien jaar miserie en aanmodderen bespaart, dan is zo'n crisis dat zeker waard. De enige uitweg uit die politieke verdeeldheid zal een confederaal model zijn. En dat zal er veel sneller komen dan mensen denken.”

Zijn we nu in die fase, denkt u?

Vincent Scheltiens. Voor een stuk wel. Er is een soort verrotting aan de gang. De Vlaams-nationalisten zeggen: het land werkt niet. Het blijkt ook steeds moeilijker om een federale regering te vormen. Maar dat is natuurlijk omdat één partij er zelf alles aan doet om de goede werking van het land stokken in de wielen te steken.

De andere Vlaamse partijen bieden ook weinig weerwerk tegen de verrotting van de N-VA, hé. Vandaag is het voor iedereen blijkbaar vanzelfsprekend dat een federale regering ook een Vlaamse meerderheid moet hebben. Vrijwel alle partijen en zelfs politicologen gaan daarin mee. Nochtans staat dat in geen enkele wet. 

Er wordt ook nogal licht gegaan over “ja, dat zal wat pijn doen en wat aanslepen”. De zwakste elementen van de bevolking – de werkenden, de werklozen, de alleenstaande ouders, enz. – zullen de pineut zijn.

Sommigen zeggen: we leven in twee verschillende democratieën, met Vlamingen die rechts zijn en Walen die links zijn. Hebben zij een punt?

Vincent Scheltiens. Ten eerste. Als elk landsdeel een andere democratie zou zijn omdat het anders stemt, dan zitten we in België al minstens met vier democratieën. Want in het Brussels Gewest en in Duitstalig België wordt nóg anders gestemd.

Ten tweede. Sociaal-economisch klopt het ook niet. De ondernemers denken helemaal niet in dat bi-communautaire kader. De reële economische stromen verlopen vaak volgens verticale assen, waarin die taalgrens een fictie is en waar zelfs landsgrenzen fictie zijn. Neem nu de as Limburg-Luik-Keulen-Maastricht. Dat is een steeds homogenere sociaal-economische regio op het vlak van werkgelegenheid, wonen, mobiliteit, enz.

Ten derde. Zelfs de verkiezingsuitslag is geen argument. Uiteraard is het historisch zo dat Vlaanderen overwegend rechts stemt en Wallonië overwegend links. Maar er zijn redenen waarom dat historisch zo gegroeid is. Het is geen fataliteit, dat kan veranderen. De CVP van dertig, veertig jaar geleden bestaat niet meer. Dus ook de electorale verhoudingen inroepen om van twee democratieën te kunnen spreken, klopt niet.

En meteen zegt men erbij dat in Vlaanderen elk links project onmogelijk is en in Wallonië elk rechts project onmogelijk.

Vincent Scheltiens. Laten we hopen dat dat laatste inderdaad het geval is, maar ik vrees van niet. Denk maar aan hoe populair N-VA’er Theo Francken was in een aantal peilingen onder Franstalige kiezers.

Maar je ziet in Vlaanderen dat de PVDA boven de kiesdrempel is geraakt. Dat in de steden de progressieve partijen Groen, sp.a en PVDA goed scoren. Dus het is geen vaststaand feit dat Vlaanderen rechts is en altijd rechts zal blijven. Net zomin als je kunt beweren dat in Franstalig België geen goed georganiseerd en welbespraakt extreemrechts kan opduiken dat daar de misnoegdheid capteert.

Spelen de media en de journalistiek ook een rol bij het in stand houden van die mythe van de twee democratieën?

Vincent Scheltiens. Absoluut. We spreken in deze Covid-crisis vaak over het falen van de politiek, maar we moeten ook vaststellen dat de media falen. Zij zijn er niet in geslaagd om een kritische analyse te maken van het falen van de politiek. De meeste politicologen en Wetstraatjournalisten zitten de kleine bewegingen van de alledaagse politiek te volgen, met alle moves en alle mediatieke gespin. Die analisten zijn actoren geworden in het politieke spel. Soms vraag je je af of ze geen lid zijn van een bepaalde partij. Dat is niet ernstig.

Hetzelfde geldt voor al die denktank-economen. Als je wat dieper graaft, is het duidelijk dat zij er belang bij hebben dat de uitkomst van de crisis een bepaalde kant uitgaat. Je kan niet als econoom mee nadenken over hoe we uit deze crisis kunnen geraken als je tegelijkertijd de vermogens van ondernemers beheert.

Zij drijven de publieke opinie allemaal mee in een zeker frame: het frame van twee democratieën, het frame van die Vlaamse meerderheid die nodig is, het frame van “het wordt tijd dat de N-VA aan zet komt”, het frame van “vreemd dat Bart De Wever nog geen initiatief heeft mogen nemen”. Dat is geen ernstige journalistiek.

N-VA en Vlaams Belang maken er geen geheim van dat ze tegen 2024 een meerderheid aan Vlaamse kant willen. Wat denkt u daarvan?

Vincent Scheltiens. N-VA doet niet mee met het cordon sanitaire. Wat hen betreft kan Vlaams Belang best mee besturen op eender welk niveau. Ze hebben trouwens al samen onderhandeld over de vorming van een Vlaamse regering.

N-VA-voorzitter Bart De Wever zegt dat er een Chinese muur staat tussen zijn partij en het Vlaams Belang, maar dat is nonsens. Die partijen zijn communicerende vaten. Hun achterban denkt voor een groot stuk hetzelfde over heel veel thema’s, waardoor overstappen van de ene partij naar de andere gemakkelijk is. Die dikke Chinese muur is er niet, noch inhoudelijk, noch qua politieke cultuur, noch historisch.

Ooit werd De Wever geprezen omdat hij als democratisch politicus het Vlaams Belang had klein gekregen. Maar vandaag zie je dat net hij het Vlaams Belang opnieuw groot heeft gemaakt. Precies omdat er geen Chinese Muur staat. Precies omdat zijn rechts-conservatieve neoliberale partij heel veel arme Vlamingen in de kou liet staan, die dan foert stemmen en in de val van het Vlaams Belang lopen.

Wat moeten de progressieve krachten volgens u doen om de eenheid van het land te bewaren?

Vincent Scheltiens. Wat nodig is, is een grote campagne van de hele linkerzijde, met betogingen, concentraties, een staking van 24 uur of langer, met concrete eisen: het optrekken van de uitkeringen tot boven de armoedegrens, het minimumpensioen van 1.500 euro per maand, de invoering van een vermogensbelasting, ... Dat het vandaag technisch onmogelijk is om zo’n campagne op te zetten, is een groot nadeel. Daar moeten we een antwoord op vinden, want nu zijn we eigenlijk ontwapend. Ik ben er trouwens van overtuigd dat de beleidsmakers ervoor zullen zorgen dat het lang onmogelijk blijft om massaal actie te voeren.

Het is belangrijk dat de vakbondsbeweging in actie komt en dat de linkse partijen daar een politiek verlengstuk aan geven. En dat heeft dus alles te maken met de eenheid van het land, omdat de kostbare verworvenheden die de werkende bevolking heeft weten binnen te halen zich situeren op federaal niveau.

De kracht van de arbeidersbeweging en van de sociale beweging in België vandaag is een nationale krachtsverhouding. En als we nu zelf een stap achteruit zouden zetten, gaan we onze eigen krachtsverhouding vrijwillig verzwakken. Dat mogen we niet doen, want we hebben die krachtsverhouding nodig om veranderingen door te voeren.

Als we meegaan in het regionalisme, zitten we voor je het weet met een ultra-geliberaliseerde arbeidsmarkt waarin geen weerwerk meer mogelijk is, omdat de arbeidersbeweging uit elkaar gegroeid is. Dat zou zeer dramatisch zijn.