Trump dumpt klimaatakkoord… Hoe erg is dat?

Wetenschappelijke studies tonen aan dat, indien de mensheid onverminderd koolstofdioxide blijft uitstoten, de temperatuur op aarde blijft stijgen. Daardoor stijgt ook de zeespiegel, krijgen we meer vernietigende stormen en meer droogtes die tot rampzalige voedselschaarstes en andere ontelbare ernstige problemen leiden. Ook daarover zijn de wetenschappers unaniem. En toch trekt Trump de VS terug uit het Akkoord van Parijs. Hoe erg is dat?

Akkoord van Parijs in ‘t kort

In december 2015 zijn bijna alle landen in de wereld, 195 in totaal, in Parijs voor het eerst overeengekomen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Dit Akkoord van Parijs trad in werking op 4 november 2016 en heeft als belangrijkste doelstelling de stijging van de globale gemiddelde temperatuur op aarde ruim onder de 2° C (in vergelijking met de pre-industriële periode) te houden en een beperking tot 1,5°C na te streven. Volgens de NASA is de gemiddelde temperatuur op de planeet al met 1°C gestegen en beginnen de gevolgen zich al te laten voelen.

Het akkoord bepaalt dat de deelnemende landen hun eigen doelstelling of bijdrage aan uitstootvermindering dienen voor te stellen, de “nationally determined contributions” (NDC). Ze moeten zelf aangeven hoe ze willen bijdragen aan het bereiken van het hoofddoel. Het akkoord legt geen sancties op aan landen die hun doelstelling niet bereiken, maar het vereist wel dat de landen hun bijdrage verhogen en dat ze regelmatig over hun vooruitgang rapporteren. Dat is ook broodnodig, want ook als de gemelde bijdragen of NDC’s allemaal worden uitgevoerd, stijgt de gemiddelde temperatuur tegen het einde van deze eeuw nog met 2,7°C tot 3,5°C. Dit is nog altijd ver boven de “veilige” grens van 2°C.

Het akkoord hanteert voor ontwikkelingslanden en ontwikkelde landen verschillende maatstaven, die rekening houden met de “eigen nationale omstandigheden”. Dit is ook rechtvaardig, omdat het leeuwendeel van de broeikasgassen die sinds de industriële revolutie  in de atmosfeer zijn uitgestoten, afkomstig is van de VS en de Europese Unie. Terwijl de Amerikanen maar een 25ste van de wereldbevolking uitmaken, zijn ze verantwoordelijk voor bijna een derde van de extra CO₂ in de atmosfeer. Vandaag nog stoot elke inwoner van de VS gemiddeld 16,07 ton CO₂ uit, terwijl elke inwoner van China er 7,73 uitstoot en elke Indiër 1,87.

VS samen met Nicaragua en Syrië

Toch kondigde de Amerikaanse president Donald Trump op 1 juni aan dat de VS uit het klimaatakkoord van Parijs stappen. Hiermee vervult hij een van zijn meest controversiële verkiezingsbeloftes. In weerwil van een verpletterende consensus onder wetenschappers, heeft hij er nooit een geheim van gemaakt dat klimaatverandering voor hem  een “hoax” is, nep dus. In lijn met zijn America first-boodschap, verklaarde hij zijn beslissing als volgt: “Het Akkoord van Parijs zou onze economie ondermijnen, onze werkgelegenheid beknotten, onze soevereiniteit ondermijnen, onaanvaardbare risico’s opleggen en ons permanent benadelen ten opzichte van andere landen in de wereld.” Met deze beslissing voegen de VS zich bij de twee andere landen die het akkoord niet onderschreven hebben, Syrië en Nicaragua.

F*ck you! aan de wereldgemeenschap

De beslissing van de Amerikaanse president zou jaren van zwaar bevochten vooruitgang in de strijd tegen klimaatverandering kunnen omkeren. Want hoewel er terechte kritieken kwamen op het akkoord, zoals het feit dat het juridisch niet-bindend en niet ambitieus genoeg is, is het een doorbraak in de internationale discussies over het klimaat. Voor het eerst geraakten alle landen het eens dat het nodig is om de opwarming onder de 2°C te houden en zelfs een beperking tot 1,5°C na te streven.

Hoewel het akkoord op vrijwilligheid berust, betekent dat niet dat het waardeloos is: publieke beloftes kunnen krachtige motoren van verandering zijn. Ze kunnen binnenlandse beleidslijnen in het leven roepen en vorm geven. Het niet-naleven ervan kan de internationale reputatie van een land schaden, zoals blijkt uit de impact van de beslissing van Donald Trump: ze wordt door een meerderheid van de mensen opgevat als een regelrechte “f*ck you!” aan het adres van de wereldgemeenschap.

Nochtans geen sancties voor slechte leerlingen

Doordat het akkoord juridisch niet-bindend is, had Trump de door de VS vastgestelde bijdragen (NDC) kunnen afzwakken zonder dat hij hiervoor kon gesanctioneerd worden. De VS zouden evenmin gesanctioneerd worden, als zij hun doelstelling niet zouden halen. Het volstond om dit uit te leggen bij de vijfjaarlijkse evaluaties. De enige druk voor Trump was de mogelijke imagoschade en de afbrokkeling van zijn internationale invloed. Het akkoord belemmerde hem niet om zijn economische en handelspolitiek uit te voeren. Er was dus eigenlijk geen enkele reden of nood om uit het klimaatakkoord te stappen.

Wel imagoschade

Zijn beslissing leidt echter niet alleen tot imagoschade voor de VS. Talrijke experten menen dat de grootmacht zichzelf in de voet schiet. David Victor, van de UC-San Diego, zegt dat “zeventig procent van de averij voor de VS zal zijn”. Nu al lijkt China de plaats van klimaatleider in te palmen die de VS op de internationale politieke scène hebben opengelaten. Ook in eigen land is de schade voor de Trump-regering immens. Zo heeft Trump niet alleen een groot deel van de Amerikaanse publieke opinie opnieuw tegen zich in het harnas gejaagd maar ook de tientallen globale investeerders en Amerikaanse multinationals, zoals Apple, Facebook, Google, Unilever, die Trump via paginagrote krantenadvertenties hadden opgeroepen om in het Akkoord van Parijs te blijven. Zij legden er de nadruk op dat verdere deelname aan het akkoord hen zou helpen de toenemende risico’s voor het klimaat te controleren en ook om op de groeiende markt van propere energieën te concurreren. Wat bezielde Trump dan om toch uit het akkoord van Parijs te stappen?

Verdeelde elite

Naast ogenschijnlijke overwegingen van strategische orde, zoals de noodzaak om zijn trouwe supporters gunstig te stemmen in het vooruitzicht van de tussentijdse Congresverkiezingen van 2018, zijn er meer fundamenteel de strubbelingen binnen de Trump-regering tussen de zogenaamde “nationalisten”, geleid door zijn nog altijd  invloedrijke chef-strateeg Steve Bannon en de zogenaamde “New York moderates” met Trumps schoonzoon Jared Kushner en voormalig Goldman Sachs-voorzitter Gary Cohn als boegbeelden.

Ze weerspiegelen de oorlog die binnen de Amerikaanse kapitalistische elite woedt. Aan de ene kant staan sommige aardolie-, steenkool- en gasoligarchen, zoals de Koch Brothers, voor wie het vooruitzicht om 80% van de fossiele brandstoffen onder de grond te laten, onaanvaardbaar is. Aan de andere kant staan het financieel kapitaal van Wall Street en de grote multinationale bedrijven, die zeker niet plots allemaal ecologisten geworden zijn, maar vooral vrezen dat ze de markt van nieuwe energetische technologieën gaan verliezen en dat de leidende rol van de VS in gevaar komt. De eerste groep heeft met deze beslissing het pleit wel gewonnen, maar geen van beide groepen heeft het welzijn van de werkers op het oog. Net zomin zijn ze echt bekommerd om de ernstige ecologische crisis waarmee de mensheid geconfronteerd wordt. Het is dan ook de vraag wat nu de mogelijke gevolgen van Trumps roekeloze beslissing zijn voor mens en planeet?

Wat nu, Europese Unie? Wat nu, Rusland, Polen, Golfstaten …?

Eén zaak is zeker duidelijk geworden: de tweede grootste uitstoter van koolstofdioxide is niet van plan om onder Trump een prioriteit te maken van de strijd tegen klimaatverandering. Gelukkig zijn diverse Amerikaanse staten en grootsteden nog altijd bereid om de doelstellingen van Parijs te blijven nastreven. Zij zullen hun inspanningen wel moeten intensifiëren om de uitstap van de VS te compenseren. Dat wordt een moeilijke opdracht nu nogal wat belangrijke spelers zoals Canada, Australië en Duitsland, ondanks de mooie slogans, moeite hebben hun uitstoot te verminderen. Komt daarbij dat de Europese Unie probeert grotere hoeveelheden vloeibaar aardgas uit de VS te importeren met alle gevolgen van dien inzake extra koolstofemissies.

Er is bovendien een reëel gevaar dat minder gemotiveerde landen, zoals de olieproducerende Golfstaten, Rusland of Polen, door de VS-uitstap ontmoedigd worden en hun engagementen niet zullen nakomen. Daarnaast zou het ratificatieproces kunnen stokken (48 landen moeten het akkoord nog ratificeren).

De ontwikkelde landen hebben zich er bovendien toe verbonden om voldoende financiële middelen vrij te maken voor de ondersteuning van het klimaatbeleid van ontwikkelingslanden. Ook dit dreigt in het gedrang te komen nu de VS hun bijdrage alvast hebben gestaakt. Het gevaar dat de kritieke drempel van 2°C opwarming wordt overschreden, komt hierdoor steeds dichterbij. We moeten ons dan ook meer dan ooit mobiliseren om de strijd tegen klimaatverandering hoog op de agenda te houden, zowel in het binnenland als op internationaal niveau.

De PVDA zal een voortrekkersrol blijven spelen om te komen tot een rechtvaardige transitie naar een economie die de draagkracht van de planeet en het klimaat respecteert. Er staat niets minder op het spel dan het voortbestaan van de menselijke beschaving.

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van juli  2017. Abonnement.