“Straight Outta Compton” Ook rappers zijn kinderen van hun tijd

Straight Outta Compton vertelt het verhaal van de opgang en de neergang van een van de meest legendarische Amerikaanse rapgroepen, tegen de achtergrond van racisme en politiegeweld. De film was in de VS een onverwacht kassucces.

In 1992 breken in de Amerikaanse stad Los Angeles rellen uit nadat blanke politieagenten een jonge zwarte hebben vermoord. In de hele stad klinkt een welgemeend “Fuck tha police”, een verwijzing naar een lied van de rapgroep N.W.A. N.W.A is in die periode de spreekbuis van een generatie jongeren die ten prooi zijn aan politiegeweld, bendegeweld, armoede, racisme, druggebruik ... Onder de leden van N.W.A: Dr Dre en Ice Cube, die later zouden uitgroeien tot supersterren. De film Straight Outta Compton gaat op zoek naar de wortels van deze pioniers van de gangsta rap.

Van underground naar commercieel succes

In 1987 zijn vijf jongeren uit de volkswijken van Compton, een voorstad van Los Angeles, de vele pesterijen van de politie beu. Ze beslissen muziek te maken om uiting te geven aan wat ze dagelijks meemaken. Hun namen? Dr Dre, Ice Cube, Eazy-E, MC Ren en DJ Yella. Straatjongeren met een grote mond. Ze noemen zichzelf N.W.A (Niggaz Wit Attitudes) en brengen brutaal eerlijke teksten op hardcore beats, een combinatie die hen ongezien commercieel succes oplevert, ook al zijn de grote media hen niet bepaald gunstig gezind. Hun stijl groeit uit tot een nieuw genre: gangsta rap. Een genre dat zijn naam niet gestolen heeft: veel van de rappers zijn bendejongeren. 

De film volgt de jongeren van hun eerste stappen in Compton, waar straatbendes een genadeloze oorlog voeren, tot het grote succes dat van hen rijke zakenlui zal maken.

De rauwe film begint krachtig. De openingsscène – een mislukte drugsdeal waarbij de politie binnenvalt – zet al meteen de toon. En ook de hele eerste helft van de film is snedig. Veel aandacht is er voor het ontstaan van het debuutalbum van N.W.A: Straight Outta Compton. Door de expliciete teksten – vooral over politiegeweld – wordt het een bijzonder controversieel album. Het nummer Fuck Tha Police wordt zowat de soundtrack van het straatgeweld begin jaren 1990 in Los Angeles. Concerten van de groep worden verboden, radiostations weigeren hun muziek te draaien en de inlichtingendienst FBI houdt hen in het oog. Ondanks de censuur en de intimidaties wordt N.W.A razend populair. 

Maar in het tweede deel van de film zakt het tempo. Het succes, de winsthonger en de botsende ego’s zorgen voor interne strubbelingen, wat uiteindelijk al snel het einde van de groep betekent. Het tweede deel van de film legt de klemtoon al te veel op ruzies tussen de groepsleden. Een gemiste kans om het bijvoorbeeld meer te hebben over de politieke context in die periode van rellen en politiegeweld.

Reactie op armoede en racisme

De film heeft de grote verdienste dat hij de roots van de Amerikaanse rap goed weergeeft. Rap is ontstaan als een tegenreactie op de armoede en het racisme in het Amerika van de jaren 1980. Toch weet Straight Outta Compton enkele valstrikken van het genre niet te ontwijken. Zo worden zowat alle vrouwen in de film opgevoerd als lustobjecten. De film zit ook vol seksistische opmerkingen en seksistisch gedrag, iets wat in de hiphopbeweging helaas een systematisch gegeven is.

Hoe komt het nu dat deze film in de Amerikaanse bioscopen zo’n onverwachte blockbuster werd? Liefhebbers van rap komen in elk geval ruim aan hun trekken, want de film geeft een uitzonderlijke inkijk in het leven en werk van een generatie legendarische rappers van de hiphopscene van de Amerikaanse westkust (naast de leden van N.W.A komen ook figuren als Snoop Doggy Dog, Tupac Shakur en Suge Knight voor in de film).

Maar je hoeft geen fan van het genre te zijn om de film te appreciëren. De sociaaleconomische en politieke context van de periode waarin N.W.A opkwam, de politieke impact van de groep op het bewustzijn van een generatie jongeren uit de getto’s ... Het blijft razend actueel. De film speelt zich af tegen de achtergrond van de rellen in Los Angeles in 1991-1992. Rellen die ontstonden nadat de jonge zwarte taxichauffeur Rodney King op straat hardhandig door de politie werd in elkaar geslagen, en de overwegend blanke jury de daders hiervoor vrijsprak. 

Niets veranderd

En het lijkt wel alsof nog niets veranderd is in de VS anno 2015. Ook vandaag nog onder de zwarte president Obama blijft de politie ongestraft arme burgers – voornamelijk zwarten – vermoorden. In de zomer van 2014 doodde de politie de jonge zwarte Mike Brown. Die moord leidde in het stadje Ferguson in de staat Missouri tot grote protesten, die overwaaiden naar andere steden in het land. Ook na de begrafenis van Freddie Gray – opnieuw een zwarte “per ongeluk” gedood door de politie – in Baltimore in april dit jaar braken onlusten uit.

De politieagenten werden in geen van die gevallen gestraft. Het toont aan welk onrecht de arme, zwarte gemeenschap in de VS nog steeds wordt aangedaan. En het feit dat de president van het land zelf uit die gemeenschap afkomstig is, verandert daar absoluut niks aan. Integendeel, de spanningen stijgen nog naarmate de ongelijkheid groeit, iets wat in de hand gewerkt werd door de financiële crash van 2008 dat het kapitalisme in een crisis stortte.

Vijftig jaar nadat in de VS een einde werd gemaakt aan de rassenscheiding en zwarten hun burgerrechten kregen, komen steeds meer mensen van allerlei origine in opstand tegen het politiegeweld. In het hele land ontstonden spontaan protestbewegingen, waarvan “Hands up, don’t shoot” (handen omhoog, niet schieten) en “Black Lives Matter” (zwarte levens doen er toe) de meest gekende zijn.

Zonder notenleer

In een soortgelijke context is hiphop ontstaan. In plaats van elkaar te vermoorden met vuurwapens en messen, gingen bendeleden op een ander terrein de strijd aan met elkaar: achter de microfoon, op de dansvloer, achter de draaitafel of met graffiti. 

Door het veelvuldige gebruik van samples in de hiphop is het voor de jongeren uit de arme wijken ook een manier om muziek te maken zonder dat ze iets van notenleer moeten kennen of een duur instrument moeten leren bespelen. 

Maar hiphop is meer dan muziek, het is een hele levensstijl: het gaat ook over hoe je je kleedt, over hoe je over straat loopt, over zelfvertrouwen …

Meer dan dertig jaar nadat rapmuziek voor het eerst opdook in de getto’s, is het genre in veel gevallen een karikatuur van zichzelf geworden. De muziekindustrie heeft het genre ontdaan van alle elementen die niet passen binnen de gevestigde orde, en heeft net de meest negatieve aspecten – seksisme, geweld … – op de voorgrond geplaatst. Straight Outta Compton herinnert er ons echter aan dat rappers kinderen zijn van hun tijd, die reageren op het dagelijkse leven. Vaak trekken ze daarbij van leer tegen ongelijkheid. 

De film heeft het over gangsta rap, maar het zou niet correct zijn het hele genre te reduceren tot die stroming. Rap helpt jongeren nog steeds om zich uit te spreken over wat hen bezighoudt. Het is een manier om jongeren te helpen hun talenten te ontdekken en hun woede om te zetten in positieve, creatieve energie. 

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van oktober 2015. Abonnement.