Sociale verkiezingen 2020 | Hoogtepunt voor democratie op de werkvloer

Tussen 11 mei en 24 mei 2020 kiezen 1,8 miljoen arbeiders en bedienden op hun bedrijf of kantoor hun afgevaardigden in ondernemingsraad en veiligheidscomité. De sociale verkiezingen vinden om de vier jaar plaats, volgend jaar in 7.000 bedrijven. Ze zijn een hoogtepunt voor de democratie.

Van bij haar ontstaan is de werkende klasse zich gaan organiseren. Met vallen en opstaan, en onder permanente repressie van het grootkapitaal. Tot kort na Wereld Oorlog I was het bij wet verboden om vakbonden op te richten, maar door volgehouden strijd slaagden de werkende mensen er vanaf de jaren na Wereld Oorlog I toch in zich in vakbonden te organiseren. De meest strijdbare werknemers werden door hun achterban spontaan als leider naar voren geschoven, later kwamen er echte verkiezingen, vaak lokaal georganiseerd op basis van eigen regels. Pas na Wereld Oorlog II kwam er een wetgeving over nationale sociale verkiezingen en kregen kandidaten voor ondernemingsraad en veiligheidscomité een zekere bescherming tegen ontslag.

Het verzet tijdens en na de Tweede Wereldoorlog deed het grootkapitaal beven. Het communistisch verzet was sterk en gewapend, de arbeiders vonden inspiratie in de Sovjet-Unie die enorm aan prestige had gewonnen, omdat dit land het fascisme had verslagen. In verschillende landen ontstonden grote revoltes tegen het kapitalisme. Om een arbeidersrevolutie te vermijden deed het grootkapitaal heel wat toegevingen, zoals het uitbouwen van de sociale zekerheid, de ondernemingsraden, en dus ook het organiseren van sociale verkiezingen met bescherming van kandidaten tegen willekeurig ontslag.
Die bescherming blijkt nog al te vaak relatief. Dat werd recent opnieuw pijnlijk duidelijk toen multinationals zoals Kone, Econocom, Altran en Firmenich syndicalisten ontsloegen. De Belgische wetgeving is te zwak, er zijn te veel achterpoortjes. De PVDA diende een wetsvoorstel in om de gaten in de bescherming te dichten. Maria Vindevoghel, ex-ACV delegee bij Sabena en Flightcare en nu federaal parlementslid voor de PVDA: “Met deze wet krijgen syndicalisten een betere bescherming. Ze zou bijvoorbeeld een werkgever die ten onrechte een afgevaardigde ontslaat, verplichten om die terug in dienst te nemen op straffe van een dwangsom. We hebben ons laten inspireren op de bescherming zoals die in Frankrijk wél bestaat.”

De PVDA-volksvertegenwoordigster weet waarover ze spreekt, ze werd zelf slachtoffer van de gaten in de bescherming van syndicalisten: “Op een dag belde de Flightcare-directie mij met de boodschap dat mijn badge was ingetrokken door luchthavenuitbater BAC. Ze gebruikte dat als voorwendsel om mij op staande voet te ontslaan wegens ‘overmacht’. Achteraf bleek dat de directie zelf aan BAC was gaan vragen om de badge te blokkeren. Ik was plots mijn job kwijt. En de collega’s waren hun afgevaardigde definitief kwijt.”

De rechten van syndicalisten zijn onder het kapitalisme hard bevochten, maar toch nooit definitief verworven. Ook een verbetering van de rechten zal er niet vanzelf komen. Helaas is syndicalisme vandaag nog altijd een strijdarena.

Syndicalisten met een echt mandaat

Bij de sociale verkiezingen beoordelen de werknemers hun personeelsvertegenwoordigers. Hoe voerden ze hun mandaat uit de voorbije vier jaar? Wie waren de voortrekkers van een strijdbare delegatie? Hebben ze geluisterd naar wat er leeft op de werkvloer? Hebben ze de werknemers gesensibiliseerd, georganiseerd en gemobiliseerd? Werknemers staan dicht bij hun afgevaardigden en kunnen dus goed inschatten wie ze best verkiezen. Dikwijls zijn er ook nieuwe kandidaten die oprecht willen opkomen voor hun collega’s en die een stem verdienen.

De sociale verkiezingen maken dat personeelsafgevaardigden democratisch verkozen worden en daardoor met een echt mandaat van de achterban kunnen spreken in ondernemingsraad (OR) of Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk (CPBW). Dat kan bijvoorbeeld niet gezegd worden van de directeurs, die aangeduid worden door de aandeelhouders.

Strijdbare vakbonden

Werkgevers en rechtse partijen hebben een eigen visie op wat de vakbonden moeten doen en zijn: meedenken met het bedrijf, meewerken aan ‘nieuwe verloningssystemen’ (lees: individueler, minder zeker), meegaan met flexibiliteit. Met andere woorden vakbondsvertegenwoordigers die de concurrentiepositie van het bedrijf boven het welzijn en de welvaart van de werknemers plaatsen.

De PVDA heeft een andere visie: ze komt op voor strijdbare vakbonden met een brede kijk op de maatschappij, met veel inspraak, aanwezigheid op de werkvloer, vrijheid van actie en steunend op een goed geïnformeerde en gevormde achterban, solidair over de grenzen heen.

Sterke vakbonden zijn een belangrijke pijler van de democratie. Meer nog: ze zijn levensnoodzakelijk. Dankzij de dagelijkse inzet van duizenden syndicalisten worden veel arbeidsongevallen voorkomen, veel mensenlevens gered. Ze zorgen ook voor een betere verdeling van de winsten. In bedrijven zonder syndicalisten zijn werknemers slechter af. Ze verdienen minder en lopen meer risico’s op ongevallen.

Het is geen toeval dat er bij de parlementsverkiezingen van dit voorjaar op geen enkele kandidatenlijst zoveel vakbondsmensen voorkwamen als op die van de PVDA: liefst 218. Peter Mertens, PVDA-voorzitter: “Het is een bewuste keuze om zoveel syndicalisten op onze lijsten te zetten. Ze staan met beide voeten in de realiteit, kennen de moeilijkheden van de mensen en zijn de motor van de vakbondsbeweging. Zoveel engagement is een rijkdom voor de samenleving. Wij zijn blij hen te verwelkomen op onze lijsten”. 

Dit artikel komt uit het magazine Solidair van januari-februari 2020. Abonnement.