Pandemie, klimaat en waar alles begint: ons economisch systeem

Een straf van God, collectief karma, Bill Gates. Aan verklaringen voor de pandemie geen gebrek. Complottheorieën met een hoofdrol voor gsm-masten of Chinezen verkopen als warme broodjes. Maar het zou juister zijn te stellen dat het bedje voor deze pandemie de laatste jaren en decennia onbewust maar actief gespreid werd.

De afgelopen decennia zagen we al het begin van met elkaar verweven rampen die gevaarlijker en groter zijn dan Covid-19: het verdwijnen van het soort klimaat waarin de mensheid goed kan floreren, het uitsterven van diersoorten die ook ons overleven mee mogelijk maken, de groeiende conflicten om de ons nog resterende grondstoffen en de volledig uit de hand lopende ongelijkheid. Maar wat als dit allemaal symptomen zijn van een dieper probleem met ons economisch systeem?

Dat is waar steeds meer wetenschappers ons attent op maken. De overmoed die Icarus had toen hij te dicht bij de zon vloog, typeert ook de mensheid van de afgelopen twee eeuwen, dat recente stukje geschiedenis waarin het geloof in oneindige groei op een eindige planeet zich ontwikkelde. Vooral de afgelopen halve eeuw, met kapitalisme op neoliberale steroïden, zagen we een exponentiële groei van zowel economie als milieuproblemen. Aardwetenschappers noemen deze periode “De Grote Versnelling”. De mens vloog te dicht bij de zon. Of is het maar een vrij klein deel van de mensheid dat ons allemaal veel te dicht bij de zon bracht?

We vernietigen ons natuurlijk kapitaal

Pandemieën staan in verband met de vernietiging van de natuur. In een VN-rapport staat: “De bezig zijnde vernietiging van de natuur zal een golf van ziektes voortbrengen die van dieren naar mensen springen.” Ook een groep van mondiale experten in biodiversiteit waarschuwt: “De coronaviruspandemie zal heel waarschijnlijk worden gevolgd door uitbraken van nog veel dodelijkere en ergere ziektes, tenzij de diepere oorzaak - de flagrante vernietiging van de natuurlijke wereld - in snel tempo stopt.”

Geen prettige boodschap en een stuk minder verleidelijk dan complottheorieën. Velen onder ons zijn mentaal niet klaar om dit te horen, maar dat doet de realiteit niet weggaan. Vraag is: wie is verantwoordelijk voor die aanval op de natuur? Wel, dezelfde wetenschappers geven in hun rapport een aardige hint. Ze voegen eraan toe dat "ontbossing, ongecontroleerde uitbreiding van landbouw, intensieve veeteelt, mijnbouw en de aanleg van infrastructuur… een 'perfecte storm' hebben gecreëerd voor de verspreiding van ziektes."

Is het nu dan zo anders dan vroeger? Kun je meten hoe hard de mensheid de natuur aanvalt? Nee, maar misschien geeft de evolutie van onze ecologische voetafdruk toch een aardig idee. Op Earth Overshoot Day heeft de mensheid alle hernieuwbare grondstoffen voor dat jaar opgebruikt. In 1970 viel die dag op 29 december. Dat betekent dat we als mensheid toen maar een klein beetje méér van de aarde namen dan wat de aarde aanmaakte. De laatste decennia namen we steeds meer, waardoor Earth Overshoot Day in 2019 al op 29 juli viel. In 2020 zorgde de pandemie voor een tijdelijke trendbreuk. De ecologische voetafdruk daalde met meer dan 9% en bracht de dag dat het hernieuwbare op was terug naar 22 augustus. Concreet doen we dan wel nog steeds alsof we 1,6 planeten ter onzer beschikking hebben. Met andere woorden: we blijven ook nu het natuurlijk kapitaal dat ons nog rest vernietigen en een steeds fellere strijd voeren om toegang te krijgen tot die grondstoffen. Ontbossing maakt daar integraal deel van uit.

Rijken hebben de grootste ecologische impact

Gele koorts, malaria, ebola, corona … ze zijn allemaal gelinkt aan ontbossing. Meer dan de helft van alle tropische ontbossing in de wereld wordt aangejaagd door de productie van rundvlees, soja, palmolie en hout. Die productie gebeurt niet door de arme mensen in tropische landen, die opzijgeschoven worden door de grootindustrie achter de internationale productie en handel.

Maar wie betaalt die grootindustrie? Een deel van het antwoord staat in een verrassend artikel in het wereldwijd gerespecteerde vakblad Nature, met als titel: “Wetenschappers waarschuwen voor rijkdom.” Ze schrijven: “De rijke burgers van de wereld zijn verantwoordelijk voor de grootste impact op het milieu en staan centraal in elk mogelijk scenario dat ons naar veilige ecologische omstandigheden kan brengen.” Ze voegen er nog aan toe dat de toename van hun negatieve impact veel groter is dan de ecologische winsten van betere technologieën. Dat is geen ideologisch standpunt, dat is een feit.

De snel stijgende extractie, aangedreven door vooral de rijksten, gaat hand in hand met toenemend geweld tegen de zwakkeren in de samenleving. Ook daar kun je cijfers op plakken. Een team van elf wetenschappers zocht naar patronen in 2743 lokale milieuconflicten die ze de afgelopen jaren in kaart brachten. Zij stelden vast dat de kans op criminalisering, geweld en het vermoorden van burgers dubbel zo groot is als het inheemse mensen zijn die de natuur beschermen. Hun strijd op zoveel frontlijnen vormde het onderwerp van mijn vorige boek (Frontlijnen. Een reis langs de achterkant van de wereldeconomie).

Aan ons uiteinde van de globale economische keten van ontginning tot product in de winkel, zijn er de helaas vaak leugenachtige labels die ons hier in het Westen afschermen van deze ongemakkelijke werkelijkheid. Het overgrote deel van de vervuilende extractie en productie van grondstoffen is uitbesteed aan landen waar de dood in het kielzog van vervuilende industrie goedkoper is. Want zoals de neoliberale logica letterlijk voorschreef in een gelekte nota van topeconomen van de Wereldbank: “Een zekere hoeveelheid van de vervuilende activiteit die schadelijk is voor de gezondheid moet worden verricht in het land met de laagste kosten, wat dus het land zal zijn met de laagste lonen. Ik vind de economische logica van het dumpen van een hoop toxisch afval in de laagsteloonlanden perfect sluitend.”

Boemerang in ons gezicht

Europese regels laten toe dat landen subsidies geven voor het vellen van bomen in Brazilië om ze dan in Belgische kachels te steken, zogezegd om de klimaatchaos te stoppen. Europeanen kopen elk jaar voor meer dan 6 miljard euro producten die ergens in de tropen tot ontbossing en dus ook tot een aanval op virusdragende wilde dieren leidden. Die realiteit blijft voor de doorsnee Europese burger verborgen. Als iets daarvan het nieuws haalt, wordt de schuld snel naar anderen doorgeschoven, vaak naar de slachtoffers zelf. Het is makkelijk om mensen die leven in uitgebuite landen de schuld te geven van deze globale wantoestanden.

Die wantoestanden zijn een doelbewuste strategie om de meest vervuilende en dodelijke delen van de hele economische keten, van ontginning tot afval, zo veel mogelijk te vestigen in de landen waar men misbruik kan maken van mensen en de externe kosten op hen én hun leefmilieu kan afwentelen. Maar de som van alle leefmilieus blijft de levende planeet, de natuurlijke wereld die onze gezamenlijke thuis vormt. Op talloze manieren keert de geëxporteerde vernieling en vervuiling als een boemerang in ons gezicht terug. De klimaatchaos en de coronapandemie zijn daar maar twee voorbeelden van.

Privaat boven algemeen belang

Niet de autochtone bevolking van India of Indonesië vernietigt de habitat van wilde dieren die mogelijk een voor ons dodelijk virus meedragen. Niet de uitgeperste en ziek gemaakte arbeiders zijn de schuldigen. Het is ook niet de westerse consument die al die problemen kan oplossen door voortaan beter gelabelde producten te kopen. Die labels zijn alles behalve een garantie en bovendien zijn die producten meestal een pak duurder. Het is ronduit oneerlijk dat beleidsmakers die hun verantwoordelijkheid niet nemen, die verantwoordelijkheid bij ons leggen.

Het veel grotere probleem ligt bij machtige economische spelers, aandeelhouders en beleidsmakers die hun private belangen boven het algemeen belang stellen. Zij halen financiële en politieke winst uit een zo snel mogelijk groeiende circulatie van grondstoffen en goederen over een zo groot mogelijk deel van de planeet. Dat dit alles ten koste gaat van een groeiend deel van onze levende wereld en bijdraagt tot een verhoogde kans op een pandemie of klimaatramp, dat past niet in hun egoïstische calculatie. Wetenschappers vergeleken het subsidiëren van ontbossing reeds met het subsidiëren van pandemieën. Dat probleem veranderen, zal meer vergen dan het kopen van biologische bamboescheuten, met een vals veiligheidsgevoel door een label dat zegt dat door die aankoop geen enkele pandabeer getroffen wordt.

Dit artikel is een aangepaste versie van het eerste hoofdstuk van het boek “De val van Icarus. Het virus als kantelpunt” van Nick Meynen (uitgeverij EPO,147p, 15 euro). Dit nieuwe boek sluit perfect aan bij het door Naomi Klein geprezen “Frontlijnen. Een reis langs de achterkant van de wereldeconomie” (uitgeverij EPO, 288p, 22,5 euro). Voor bronnen, lezingen en Nick’s nieuwsbrief, ga naar https://nickmeynen.wordpress.com/