Kunstenaars blijven zich verzetten tegen Vlaams-nationalistische cultuurstrijd

Net voor het uitbreken van de coronacrisis, dwong de culturele sector Vlaams cultuurminister Jan Jambon (N-VA) via massale protestacties op de knieën. De aangekondigde besparing van 60% in de projectsubsidies werd teruggedraaid. Om de herinnering aan dit uniek verzet levendig te houden, brachten de cultuurvakbonden het boek Vlaanderen excelleert!? Kritiek op de rechtse cultuurpolitiek uit.

Het boek verzamelt bijdragen van uiteenlopende kunstenaars als Gaea Schoeters, Tom Lanoye, Luc Tuymans en Michael Pas, alsook van een aantal critici die de balans van deze tegenbeweging opmaken. Redacteurs Ine Hermans (ACV) en Robrecht Vanderbeeken (ABVV-ACOD) benadrukken dat ze met deze terugblik ook vooruit willen kijken. Het is belangrijk dat de kunsten zich blijven organiseren en verdedigen, want de Vlaams-nationalistische cultuurstrijd woedt verder. Als Vlaams parlementslid stond Tom De Meester mee op de barricaden. Ook voor hem is het boek een aanleiding om het debat te blijven voeren.

Een protestboek in zwart-geel, met alleen de kont van de leeuwenvlag op de cover. Wat moeten we daarvan denken?

Tom De Meester. Er zit als bladwijzer ook een zwarte censuurbalk bij, “U aangeboden door de Vlaamse gemeenschap”. In de boekentrailer online speelt actrice Sara Vertongen cultuurminister Jambon, op zoek naar “de goede Vlaming”. De cultuurwerkers verzetten zich tegen de Vlaams-nationalistische claim op kunst en cultuur, bijvoorbeeld door het “censuurgeel” als kleur terug op te eisen.

De politiek moet geen Vlaamse identiteit opleggen of voorschrijven wat “onze” cultuur is. Om vervolgens kunst te willen misbruiken voor natievorming en het opdringen van rechtse waarden. Dat is het hele “samen een meerderheid”-verhaal dat je bij N-VA en Vlaams Belang steeds meer hoort. De droom om in 2024 voor een onafhankelijk Vlaanderen te kiezen. De diversiteit en de autonome, kritische stem van cultuurmakers is voor de Vlaams-nationalisten een probleem. Ze willen die stem smoren.

Hoe merkt u dat?

Tom De Meester. Tja, je moet al je best doen om het niét te zien. Een van de eerste nieuwe beleidskeuzes was het invoeren van een een “Vlaamse canon”, om de geschiedenis van die “Vlaamse natie” uit te werken. Ze gaan voor een “Vlaamsch” museum voor geschiedenis en cultuur, hoewel daar helemaal geen vraag naar is en de coronacrisis wel andere prioriteiten stelt. De VRT leggen ze via de nieuwe beheersovereenkomst aan de ketting, het moet een Vlaams identiteitsfabriekje worden. Het middenveld komt ook verder onder druk te staan. Kijk hoe het Minderhedenforum als koepel van belangenbehartigers nu een beleidsuitvoerend instituut moet worden als het nog subsidies wil. Er zijn helaas veel voorbeelden te geven van de aanhoudende rechtse cultuurstrijd.

Ter gelegenheid van de viering van de 50ste verjaardag van het Vlaams Parlement kwam er een themanummer uit van Newsweek met een portretgalerij van “toonaangevende” Vlamingen. Daarin waren collaborateurs als August Borms en Staf De Clercq opgenomen! Na massaal protest, ook door de PVDA uiteraard, moest Liesbeth Homans (N-VA), voorzitter van het Vlaams Parlement, zich verontschuldigingen. Wat een blaam!

Lees verder onder de foto

Wat maakte het cultuurprotest uniek?

Tom De Meester.  We spreken al snel over dé kunstensector, maar het gaat eigenlijk om een heel diverse groep van mensen en soorten kunst. Mensen met verschillende statuten ook, met heel verschillende leefwerelden. Vroeger dachten velen dat de kunsten zich niet collectief kunnen organiseren: als er al protest komt, blijft het bij acties van individuen. Het tegendeel bleek waar, cultuurwerkers kwamen samen in actie. Solidair met andere beroepsgroepen die onder vuur lagen, zoals de media en de zorg. Het protest gaat ook niet louter over centen, alleen voor de eigen sector. Nee, het is een verzet tegen een ideologische agenda van vermarkting en conservatief nationalisme.

Wat het cultuurprotest ook uniek maakte, is de ongelofelijke solidariteit in de samenleving. Van de chique operazalen tot de kleine achterzaaltjes op het platteland, overal ging het publiek na de voorstelling op het podium staan als protest tegen het besparingsbeleid van Jambon. Mensen zijn trots op onze culturele sector en willen die beschermen. Ongeveer iedereen in mijn vriendenlijst op Facebook had een geel vierkant op de profielfoto geplakt om de solidariteit met de cultuursector te tonen.

Bij de debatten in het parlement over de aangekondigde besparingen waren veel bekende gezichten uit de cultuursector aanwezig. Hoe belangrijk was dat?

Tom De Meester. Wat ik niet snel zal vergeten: bij een van mijn interventies in het Vlaams Parlement citeerde ik een paar vlammende woorden van kunstschilder Luc Tuymans. Die zat op de bezoekersbank achter mij, samen met andere bekende gezichten die de commissie Cultuur kwamen volgen. De kunstenaars deden voortdurend de ramen open, zodat je de honderden betogers op straat kon horen. O-n-g-e-z-i-e-n! Jambon deed het cultuurprotest excelleren! De kritiek van Tuymans was er niet naast: “N-VA wil de Vlaamse cultuurproductie graag plooien naar haar eigen bekrompen wereldbeeld: Vroeger was het beter.” Cultuur als propaganda-abteilung. Ik zeg het expres in het Duits.

Lees verder onder de video

Probeerde Jambon zich nadien niet te herpakken?

Tom De Meester. Hij kon vooral niet anders. Het is de massale druk uit de samenleving die hem verplichtte om de besparingen op projectsubsidies terug te draaien en een meer verzoenende taal te spreken. Vorig najaar kwam hij dan met een relanceplan, op het moment dat iedereen al doorhad dat er een nieuwe lockdown op komst was. Het plan steekt het geld vooral in bakstenen in plaats van in noodlijdende kunstenaars. Zijn partij is bezig met hoe Vlaanderen na de crisis kan stralen met nieuwe infrastructuur, niet met het overleven van cultuurwerkers. Ondertussen strijdt zijn kabinet voor een nieuw kunstendecreet waarmee ze hun greep op de kunsten willen vergroten.

Wat kunnen we verwachten?

Tom De Meester. Je kan geen goed beleid uitstippelen als je middenin een grote crisis zit. De gevolgen van corona zijn nog niet te overzien en dan een hervorming doorvoeren op basis van een pre-corona analyse? Dat is geen serieus beleid. Het nieuwe decreet wil organisaties die langere tijd zekerheid over hun subsidies willen, beheersovereenkomsten opleggen. Een soort leiband eigenlijk. Ondertussen wil Jambon de beslissingsmacht naar de uitvoeringsbesluiten verschuiven. Lees: het primaat van de politiek.
Al die hervormingen moeten bovendien doorgevoerd worden met hetzelfde beperkte budget. Aangezien ook private spelers, zoals galerijen, nu aanspraak maken op dat budget, komt dat in de praktijk neer op een verdoken besparing. Door deze logica zullen er in 2023 kleine en middelgrote organisaties de deuren moeten sluiten. Is dat het “excellerende Vlaanderen” waar Jambon over spreekt?

Wat staat ons dan te doen?

Tom De Meester. De solidaire strijd van eind 2019 toont de weg: samen massaal reageren op provocaties, over de verschillende sectoren heen. Wij willen geen censuur op cultuur, kunstenaars moeten vrij zijn om het werk te maken dat zij willen maken. “Da gaat Jambon nie bepale!”