Jos Vander Velpen “We danken onze mensenrechten grotendeels aan de strijd tegen het fascisme”

“We moeten de mensen wapenen met kennis, zodat ze zich kunnen verdedigen tegen wie hen wil sturen zonder naar hen te luisteren.” In Breendonk, kroniek van een vergeten kamp verdiept advocaat Jos Vander Velpen zich in de gruwelijke geschiedenis van Fort Breendonk, waar tijdens Wereldoorlog II zo'n vierduizend mensen door de Duitse bezetter gevangen werden gehouden. “Ik kijk in de achteruitkijkspiegel, in de hoop dat men niet dezelfde stommiteiten begaat.”

Acht mei 1945: V-dag. De dag waarop nazi-Duitsland definitief capituleert en de Tweede Wereldoorlog tot een einde komt. De dreiging van het fascisme is afgewend. Acht maanden eerder, op 4 september 1944, wordt in Breendonk het “kamp van de sluipende dood” bevrijd. Joden, verzetslieden, communisten, socialisten … de gevangenen hebben er de meest ondenkbare gruwel doorstaan. Jos Vander Velpen schreef een indringende kroniek over het kamp, waarin vooral de vele gewone mensen die er zaten centraal staan.

In 2003 publiceerde u al een eerste boek over Breendonk. Waarom nu dit tweede?

Jos Vander Velpen. Mensen vergeten graag, zeker als het gaat om de zwarte bladzijden uit de geschiedenis. Vooral de rechterzijde in dit land vergeet die graag.
Er is over Breendonk geen bibliotheek volgeschreven, terwijl daar toch vierduizend mensen gevangen hebben gezeten. De helft daarvan heeft de oorlog niet overleefd.
Breendonk is een schandvlek in vooral onze Vlaamse geschiedenis. Het ergste wat de slachtoffers, overlevenden en nabestaanden zou kunnen overkomen, is dat ze vergeten zouden worden. Veel van de mensen die er gezeten hebben, zijn in de anonimiteit verdwenen. Dat is een historisch onrecht dat ik een stukje wil rechtzetten.

Lees verder onder de kader

Jos Vander Velpen (1948) is advocaat en heeft meer dan dertig jaar ervaring in de rechtsdomeinen strafrecht en mensenrechten. Gedurende dertien jaar was hij voorzitter van de Liga voor Mensenrechten. Hij trad op als advocaat in het proces dat in 2004 zou leiden tot de veroordeling van het Vlaams Blok als racistische partij. Vander Velpen publiceerde meerder boeken, onder meer over extreemrechts in Vlaanderen en Europa.

Van waar uw interesse voor dit thema?

Jos Vander Velpen. Ik heb altijd interesse gehad voor de geschiedenis van gewone mensen. Ook in dit boek heb ik veel aandacht voor de gewone mensen die in Breendonk zaten. Ik beschrijf hun geschiedenis zo realistisch, eerlijk en gewoon mogelijk.
Er zijn in Breendonk nauwelijks te bevatten dingen gebeurd. Mensen werden er mishandeld, geëxecuteerd, opgehangen, stierven letterlijk van de honger, moesten gras eten, … Maar in die verschrikkelijke omstandigheden hebben gewone mensen zich vaak overtroffen. Ze hebben een ongewone solidariteit en menselijkheid aan de dag gelegd. Als je in die omstandigheden bijvoorbeeld in staat bent een halve boterham te delen met iemand die op het punt staat te bezwijken, … Dat lijkt futiel, maar het betekende het verschil tussen leven en dood.
Arrestanten werden opgesloten in cellen waar je het verschil tussen dag en nacht niet zag, waar je de hele dag moest rechtstaan, 's nacht op een houten plank slapen. Eén keer per dag mocht je eruit om te plassen, met een kap over je hoofd. In hun cel hoorden de arrestanten het gehuil van mensen die in een bunker gemarteld werden, om informatie los te krijgen. Ze wisten dat ze elk moment zelf ook naar de folterkamer gebracht konden worden. Ook vrouwen werden verschrikkelijk gefolterd. Toch hebben ze niemand verklikt. Dat getuigt van een moed die ik mezelf eerlijk gezegd niet toemeet.

Lees verder onder de foto

Het verhaal van Breendonk is onlosmakelijk verbonden met dat van het verzet tijdens de oorlog. Ook dat krijgt in uw boek een prominente plaats.

Jos Vander Velpen. Er is te weinig aandacht, respect en erkenning geweest voor het verzet, in tegenstelling tot de collaboratie. Mensen zijn niet op de hoogte van de geweldige betekenis die het verzet gehad heeft, ook voor onze vrijheden. De mensenrechten zoals we die nu kennen, hebben we voor een belangrijk stuk te danken aan de strijd die geleverd is tegen het fascisme. Alle grote mensenrechtenverdragen, te beginnen met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1950, zijn het gevolg van de strijd tegen en de overwinning op het nazisme en het fascisme. We moeten ook beseffen dat die mensenrechten broos zijn, dat we elke dag moeten vechten om ze te behouden. Ze moeten bovendien, zeker in de strijd tegen extreemrechts, gevoelig uitgebreid worden. Willen we minder extreemrechts, dan hebben we meer mensenrechten en democratie nodig. Wat na de oorlog ook tot stand is gekomen, door de strijd tegen het fascisme, is de sociale zekerheid.

Waarom was er altijd meer aandacht voor de collaboratie?

Jos Vander Velpen. In Vlaanderen is dat altijd zo geweest. Voor extreemrechts was het vanaf dag één van de bevrijding een belangrijk item. In Antwerpen marcheerden de latere oprichters van het Vlaams Blok door de straten om hulde te brengen aan de meest fanatieke SS-figuren. Meteen na de bevrijding kwamen ze al op voor amnestie.
In de eerste jaren na de oorlog hadden de mensen van het verzet nog een stem in het parlement. Er waren zelfs parlementsleden die in Breendonk hadden gezeten. Later zijn die van het toneel verdwenen. Vanaf het begin van de Koude Oorlog zat het verzet, zeker het communistische verzet, in het defensief, het verzet werd gemarginaliseerd.

Lees verder onder de video

In een uitgave ter gelegenheid van de 50ste verjaardag van het Vlaams Parlement begin dit jaar kregen de prominente collaborateurs August Borms en Staf De Clercq een plek in een galerij van “toonaangevende Vlamingen die de emancipatie van taal en volk hebben vormgegeven”. Dat moet ook u een doorn in het oog zijn.

Jos Vander Velpen. Het illustreert hoe hardnekkig de collaboratie blijft spelen, ook nu nog. Dat een deel van het Vlaams parlement zoiets kan accepteren, daar sta ik perplex van. De Clercq was kopman van het VNV, de belangrijkste collaboratiebeweging aan Vlaamse kant. Hij draagt een heel grote historische verantwoordelijkheid. Deze mensen zo'n status geven, is eigenlijk de collaboratie vergoelijken. Dat we hier vijfenzeventig jaar na de bevrijding mee geconfronteerd worden, is een grote tristesse.

Midden 2019 staan er plots leden van de extreemrechtse groep Right Wing Resistance in Breendonk. Eén van hen, zoon van een voormalig parlementslid van Vlaams Belang, rengt er de Hitlergroet.

Jos Vander Velpen. Een Hitlergroet brengen in Breendonk, dat is niet niets. In de kantine, waar de SS’ers na de terechtstellingen kwamen feesten, waar ze kwamen zuipen en waar mensen ter dood veroordeeld zijn. Als je dat doet, is dat meer dan een statement. De sympathie voor de collaboratie is nog altijd aanwezig bij een deel van extreemrechts. Daar treed ik tegen op. Ook tegen de heren van Schild en Vrienden. Je moet dat in de kiem smoren.

Hoe moeten we dat soort groepen inschatten?

Jos Vander Velpen. Het zijn eigenlijk jongens zoals we ze in Breendonk ook hebben gezien. De meeste van de SS’ers daar waren jonge kerels. Sommigen waren werkloos en zagen het als broodwinning. Maar ze kwamen heel snel in de ban van de nazi-ideologie. Als je kampbewaker kon worden, beslissen over leven en dood, rondlopen in een SS-uniform en een kepie met een doodshoofd erop, dat gaf macht en status. Op een paar maanden tijd werden ze omgevormd tot moordmachines.
Vandaag hebben een aantal jongeren een hang naar dat naziverleden. Als dat massaal wordt gedeeld op sociale media, kan dat anderen verleiden tot het begaan van gewelddadige stommiteiten. Denk bijvoorbeeld aan het asielcentrum in Bilzen dat vorig jaar in brand werd gestoken. Dat werd in die besloten groepen toegejuicht. Het is ook niet voor niets dat de leider van Schild en Vrienden (Dries Van Langenhove) zegt dat we onze kinderen niet meer naar Breendonk mogen brengen, omdat we ze daar met een misplaatst schuldgevoel zouden opzadelen. Ze weten goed genoeg wat de betekenis ervan is. Dus als ze nog meer macht krijgen, zullen ze de geschiedenis proberen te herschrijven.

Lees verder onder de foto

Tientallen jaren al wordt er geroepen over het gevaar van extreemrechts. Het lijkt allemaal niet veel te helpen. Hoe komt dat?

Jos Vander Velpen. Men heeft de mensen twintig, dertig jaar lang niet gewapend tegen extreemrechts. Ook dat is voor mij een reden om dit boek te schrijven. erst heeft men lijdzaam toegekeken, erover zwijgen was de strategie. Maar zwijgen is toestemmen. De zwarte zondagen waren niet te tellen. andaag zeggen sommige mensen dat al die gewone lieden die al zo vaak voor het Vlaams Belang hebben gestemd, toch niet meer te redden zijn, dat het volbloed racisten zijn. Ze worden afgeschreven. en groot stuk van het publiek van extreemrechts bestaat uit de verliezers van het neoliberalisme, de zwaksten. Maar wat doet men? Kijken hoe zoveel mogelijk stemmen gehaald kunnen worden bij andere groepen. Als je puur electoraal denkt, is dat waarschijnlijk de enige valabele weg, maar daar heb ik nooit mee kunnen leven.

De schade die extreemrechts aanricht, is ondertussen haast niet te overzien.

Jos Vander Velpen. Ik leef hier in Antwerpen op het Kiel, tussen de mensen. Dit was een klassieke arbeiderswijk met veel dokwerkers, scheepsherstellers, mensen die in de metallurgie werkten. Iedereen stemde hier rood. Maar ze hebben de mensen verdeeld, tegen elkaar opgezet. Als mijn vrouw en ik hier in de straat iets organiseren, moeten we allerlei tweedelingen overwinnen. Dat was veertig jaar geleden ondenkbaar. Dat gif, vooral het racistische gif, is overvloedig toegediend. at ik tot de dag van vandaag niet kan verteren, is dat men zo onverschillig is gebleven voor het feit dat een groot deel van de gewone mensen in handen is gevallen van extreemrechts. Dat is voor mij een groot treurspel. Er zijn mensen die zeggen dat je niet te veel belang moet hechten aan de sociaal-economische veranderingen. Dat zou van de oude marxistische school zijn. Maar die mensen zijn vergeten hoe razend snel de wereld geëvolueerd is, hoe het kapitalisme zich wereldwijd heeft verspreid, hoe dat leidt tot armoede, ongelijkheid, migratie- en vluchtelingenstromen, oorlogen, de bankencrisis, ... Als je vergeet dat er winnaars en verliezers zijn en dat we ons moeten bekommeren om de mensen die hier in de flatjes op het Kiel leven, hoe kan je dan in godsnaam ooit extreemrechts verslaan?

Lees verder onder de foto

Kunnen we de kiezers van extreemrechts terugwinnen?

Jos Vander Velpen. Natuurlijk. Je moet proberen de mensen terug te winnen voor je eigen idealen. Hier in de wijk wonen duizenden mensen in die flatgebouwen. Ze hebben zich soms tientallen jaren kapot gewerkt aan de haven en moeten nu met een klein pensioentje leven. Ik kom bij veel mensen thuis, in de sociale blokken. Mensen die moeten krabben, die veel financiële en andere problemen hebben. Men heeft geen benul van de levensomstandigheden van die mensen. Armoede is een abstract begrip geworden. Er moet een alternatief ontwikkeld worden dat de mensen laat zien dat de wereld er beter uitziet zonder racisme en sociale ongelijkheid, zonder oorlog, onderdrukking, seksisme, … Een alternatief dat laat zien dat een betere wereld mogelijk is. Gelijkwaardigheid, gelijkheid, vrijheid, vrede...voor iedereen, te beginnen met de zwaksten. Want mensenrechten moeten er niet zijn voor prinsen, koningen en rijken, maar voor de zwaksten. Niet alleen hier in het rijke westen maar ook in de armere delen van de wereld. Ik ga uit van de gelijkwaardigheid van elke mens. Ik ken maar één ras en dat is het menselijk ras. Mijn belangstelling en inzet, ook als advocaat, gaat uit naar de zwaksten. We moeten ons blijven bekommeren om de noden van gewone mensen, want die zijn groot.

Hebben we in al die jaren toch ook winst geboekt?

Jos Vander Velpen. Zeker. De kern van het 70-puntenplan van destijds het Vlaams Blok was het terugsturen van alle allochtone mensen, tot en met de derde generatie. Men ging ze allemaal op legervliegtuigen zetten en deporteren. Dat zal het Vlaams Belang vandaag niet meer uitkramen. Dat is vooruitgang. We hebben ondertussen een antidiscriminatiewet. Dat is het resultaat van een langdurige strijd van veel mensen. Met die wet kunnen we Schild en Vrienden of racistische elementen bij de politie terugfluiten. Mensen met een migratie-achtergrond hebben vandaag stemrecht. Ook dat is een grote overwinning. En het cordon sanitair is er nog altijd. Niet vanzelfsprekend, we hebben het stevig moeten verdedigen. Maar het blijft overeind, wat ook een goede zaak is.

Kijkt u al bij al toch hoopvol naar de toekomst?

Jos Vander Velpen. Er is zeker vooruitgang. Ik ben heel blij met de antiracistische beweging die zich ontwikkelt. Ook met het feit dat jongeren zich engageren in de klimaatbeweging. Dat zijn heel positieve dingen, die bewijzen dat er uiteindelijk heel veel mogelijk is. k geloof dat mensen terug duurzame banden van solidariteit en strijd zullen smeden. Dat doen ze nu al. Dat geeft hoop. Want het is altijd van onderuit, vanuit het volk, dat grote maatschappelijke veranderingen tot stand komen.