Hoe de vakbond staalgigant Tata Steel dwingt om de productie te vergroenen

In Nederland heeft staalgigant Tata Steel ermee ingestemd kolen te vervangen door groene waterstof voor de productie van ijzer en staal. Een overwinning voor de vakbond FNV en de werknemers van Tata Steel, die hier met de steun van de belangrijkste Nederlandse milieuorganisaties maandenlang voor gestreden hebben. Roel Berghuis van FNV Metaal vertelt er meer over.

In het voorjaar van 2020 organiseerde FNV Metaal een succesvolle staking van 24 dagen tegen het aangekondigd ontslag van 1200 mensen. Maar er werden ook garanties geëist voor de toekomst van het staalbedrijf in IJmuiden. Er moet geïnvesteerd worden om de milieuproblematiek en de uitstoot van CO2 aan te pakken. Vooral de uitstoot van stoffen die schadelijk zijn voor de gezondheid van de omwonenden, vormt een bedreiging voor het voorbestaan van het bedrijf. Uit een rapport van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) blijkt dat omwonenden van de fabriek blootgesteld worden aan hoge concentraties giftige stoffen.

Succesvolle staking bij Tata Steel: arbeiders en samenleving, het is één strijd

Waarom heeft de vakbond zelf een plan gemaakt voor Groen Staal?

Roel Berghuis. De kritiek op het bedrijf was zo groot dat ook de arbeiders dachten: “Als dit zo doorgaat, is het einde oefening.” Het draagvlak om een alternatief te bedenken werd groter en groter. De opwarming van de aarde is een verschrikkelijke erfenis om mee te geven aan onze kinderen en kleinkinderen. We kunnen geen staal blijven produceren zoals we dat vandaag doen, dat weet iedereen. We moeten met de vakbeweging het heft zelf in handen nemen. Als je je nek niet durft uit te steken, kom je gewoon geen stap verder. Elke vakorganisatie moet zich veel meer verdiepen in de toekomst van haar sector. Als je daar als vakbond geen visie over hebt, laat je het aan anderen over.

Tata Steel kwam onlangs toch zelf met een “route voor de toekomst”? Wat vonden jullie van dat plan?

Roel Berghuis. Het plan van Tata Steel was om CO₂ op te slaan in lege gasvelden in de Noordzee. Dat heet CCS (Carbon dioxide Capture and Storage). Het is geen echte oplossing maar symptoombestrijding. De publieke steun daarvoor zou laag zijn, want de logica “Wat je niet wilt hebben, stop je maar diep weg” kan vandaag echt niet meer. Carbon Capture and Storage brengt ook aanzienlijke investeringskosten met zich mee, door hoge installatiekosten en de bijhorende onderhoudskosten. Verder zal het nog jaren duren voor deze techniek op een serieus niveau staat. En je loopt ook het risico dat het geïnvesteerde kapitaal niets meer waard is, omdat in een later stadium massaal ingezet zal worden op waterstof. Dat lijkt ons waarschijnlijk, gezien de Europese inzet op waterstof. Het plan van Tata Steel bood ook geen oplossing voor de meest acute bedreiging voor het voortbestaan van de staalindustrie in de IJmond, namelijk de omgevingsoverlast. Met CCS zou de cokesfabriek 2, verantwoordelijk voor de schadelijke stoffen in de omgeving, pas in 2034 sluiten.

Hoe ziet jullie alternatieve plan er dan uit?

Roel Berghuis. In ons plan maken de hoogovens in de eerste fase plaats voor vlamboogovens in combinatie met DRI‘s (zie kader). De vlamboogovens gebruiken (groene) elektriciteit als energiebron en de DRI moet gestookt worden op waterstof. De technologie van vlamboogovens en DRI heeft zich immers al bewezen als een solide proces om ijzer te maken. Een dergelijke technologie kan over vier jaar al operationeel zijn. Weliswaar is er dan nog onvoldoende waterstof beschikbaar, maar in afwachting kan een DRI op aardgas gestookt worden, wat ten opzichte van kolen al tot een forse CO2-reductie leidt. Rond 2030 zal er naar verwachting voldoende waterstof beschikbaar zijn om de DRI op waterstof te stoken en de klimaatdoelen te halen. Het grote voordeel van deze oplossing is dat CO2-productie direct vermeden wordt en er dus ook geen CO2 opgeslagen moet worden. Bovendien zal er een massieve vooruitgang worden geboekt in het terugdringen van de overlast voor de directe omgeving. De omwonende willen dat de Kooksfabriek 2 zo snel mogelijk dicht gaat. In ons plan is dat ook voorzien.

Lees verder onder de kader

Groen Staal?

De productie van staal gebeurt in Europa nog altijd hoofdzakelijk met ijzererts in hoogovens met steenkool. Dat procédé laat toe om hoogwaardig staal te produceren, maar geeft ook een enorme uitstoot van CO2. Vandaag worden in de Europese staalindustrie twee wegen bewandeld om de uitstoot van CO2 terug te dringen.

Bij de eerste wordt nog altijd staal geproduceerd met behulp van hoogovens met steenkool, maar met technologie die enerzijds toelaat om een deel van de steenkool te vervangen door andere componenten, en anderzijds de uitgestoten CO2 op te vangen en te stockeren onder de grond (het meest gekend onder de naam CCS – Carbon dioxide Capture and Storage). Het gaat echter om een technologie die zich op industrieel niveau nog niet bewezen heeft en risicovol is. Ze blijft vooral gebaseerd op het gebruik van steenkool, een fossiele brandstof die erg vervuilend is.

De tweede weg bestaat erin de hoogovens te vervangen door de productie van voorgereduceerd ijzer (beter gekend  als DRI – Direct Reduced Iron) dat vervolgens in een elektrische vlamboogoven wordt gebracht. Dat procédé wordt vandaag op industrieel niveau toegepast. Het proces van directe reductie wordt met natuurlijk gas gerealiseerd, wat de uitstoot van CO2 aanzienlijk vermindert in vergelijking met steenkool. Natuurlijk gas kan vervangen worden door groene waterstof, waardoor er geen CO2 meer wordt uitgestoten. Dat vraagt enorme investeringen in de productie van hernieuwbare energie om groene waterstof te produceren.

De productie van staal met het procédé van directe reductie gekoppeld aan een elektrische vlamboogoven wordt beschouwd als de meest zekere en toekomstgerichte manier om groen staal te produceren.

Ziet u nog meer mogelijkheden voor het bedrijf?

Roel Berghuis. Het bedrijf in IJmuiden heeft enorme voordelen. De ligging aan zee, met een diepe zeehaven, maakt nieuwe initiatieven mogelijk. Bijvoorbeeld het creëren van een industrieel complex op de site van het staalbedrijf met nieuwe toekomstgerichte maakindustrie, waaronder de bouw en het onderhoud van nieuwe generaties windmolens. Met de bijhorende bouw van een nieuwe dikke plaatwalserij, die nodig is om de dikke plaat voor de masten te leveren.

Op zee opgewekte windenergie wordt de voedingsbron voor het bedrijf. Maar het bedrijf kan ook bijdragen aan de verdere groei van windenergie op zee. Door het staal voor de molens ter plekke te produceren. Door samen met partners molens te bouwen en op zee te brengen. De huidige generatie windmolens zijn zo groot dat vervoer over de weg uiterst complex is. In de IJmond kunnen ze zo de zee op. Zo kunnen er meerdere samenwerkingsverbanden en producten in de cluster metaal-energie ontwikkeld worden, die de bedrijvigheid in de IJmond kunnen verstevigen en bijdragen aan werkgelegenheid en welvaart.

Lees verder onder de foto

Hoe begin je aan het ontwikkelen van zo’n plan voor Groen Staal?

Roel Berghuis. Ik heb om me heen altijd mensen georganiseerd die de FNV en mij verder konden brengen: deskundigen, economen, bestuurskundigen of experten. De oud-directeur van Hooghovens (de naam van de staalfabriek toen het nog een overheidsbedrijf was, nvdr), Piet Joustra, maakte zich ook enorme zorgen over het voorbestaan van de fabriek en kwam in maart 2020 naar mij toe. Een tijdje later werd hij voorzitter van de werkgroep Zeester, waar wetenschappers en professoren met diverse expertises in zitten. Die groep heeft een rapport gemaakt over de toekomst van de fabriek, over het technologische aspect maar ook over de governance en de eigendomsstructuur. Dat rapport was de basis voor ons plan voor Groen Staal. De Zeester is een gerenommeerde club, maar het blijven vrijwilligers met kennis van zaken. Wij kunnen als vakbond bijvoorbeeld een ultimatum stellen en zijn formeel gesprekspartner van de directie. Daarom was die samenwerking zo belangrijk.

Jullie voerden actie in Den Haag. Donald Pols van de milieu-organisatie Milieudefensie zei daar: “De vakmensen zijn de cruciale factor in de energietransitie.” Opmerkelijk, de klimaatbeweging die een staalvakbond steunt.

Roel Berghuis. Om de energietransitie en de werkgelegenheid te garanderen, wilden we het debat opentrekken naar de juiste route voor Groen Staal (zie kader). We pleitten ervoor dat de Nederlandse staat de route Groen Staal mee financiert. Een gedeeltelijke nationalisatie is nodig om de basisindustrie in Nederland te behouden en te beschermen. De nationale milieugroeperingen zijn het met ons eens.

We hadden met Donald Pols eerder al contact gezocht. Dat was FNV Tata Steel niet zo gewend. We zijn met hem en andere woordvoerders gaan praten. Uiteindelijk hebben zij ons plan voor Groen Staal volledig gesteund. De volledige nationale milieubeweging – Milieudefensie, Greenpeace, Urgenda en Natuur en Milieu – hebben zich achter ons plan geschaard en een gezamenlijke brief naar de minister van Economische Zaken en Klimaat gestuurd.

Lees verder onder de foto

Toch was er in het begin ook een zekere weerstand tegen de klimaatbeweging. Waarom?

Roel Berghuis. Als je alleen maar naar de bedrijven gaat om te zeggen dat ze het fout doen, dan zet je ook die werknemers weg. Ze voelen zich dan gecriminaliseerd en vragen zich af wat ze fout doen. Mensen worden er ziek van als er alleen maar gevit wordt op het bedrijf. Ook wanneer dat terecht is, doet het toch pijn. We moeten contact hebben, de belangen van de werknemers en het klimaat verbinden en elkaar helpen.

Tata Steel heeft er uiteindelijk voor gekozen steenkool op te geven en het voorstel van de vakbond over te nemen. Hoe kijkt u naar deze eerste belangrijke overwinning?

Roel Berghuis. Het besluit van Tata Steel om over te stappen naar Groen Staal moet toegeschreven worden aan de staalarbeiders en de FNV. Deze overwinning is essentieel voor het behoud van de basisindustrie in Nederland.

Lees verder onder de foto

Wat verwachten jullie van de overheid?

Roel Berghuis. De overheid voorziet subsidies voor CCS-projecten maar niet voor het maken van staal op basis van DRI-technologie, zoals wij voorstellen. We vragen dat de regels voor de inzet van gelden voor CO2-reductie aangepast worden, zodat alle initiatieven gesubsidieerd kunnen worden. Nu kan iedereen die gebruik maakt van CO2-opslag op zee subsidies krijgen. Het gaat over miljarden. Wij hebben liever dat we die miljarden gebruiken voor nieuwe installaties voor Groen Staal. Dan pak je het meteen bij de bron aan.
Ten tweede vragen we een betrokken rijksoverheid, die meestuurt op de ontwikkeling van de staalindustrie in de IJmond. Ik denk dat de Nederlandse arbeiders het meest gebaat zijn als er participatie is vanuit de overheid in een privaat/publieke constructie, om de strategische besluitvorming en investeringen te bepalen, de basisindustrie te behouden en de belangen van de werknemers te beschermen.

Roel Berghuis

Roel Berghuis begon op 17-jarige leeftijd als smelter bij Hoogovens, nu Tata Steel. Hij was actief bij de jongeren van de Communistische Partij Nederland, die in 1990 opging in GroenLinks. Op z’n 27ste ging hij een hogere beroepsopleiding personeelswerk volgen. Net als zijn broer Jan, die ook bij Hoogovens werkte, engageerde hij zich bij FNV Metaal. Roel startte als vakbondsmilitant, werd vervolgens voorzitter van de vakbondsploeg en schopte het dan tot FNV-vakbondssecretaris in verschillende nationale sectoren. In januari 2020 vroeg FNV hem als vakbondsbestuurder (vakbondssecretaris) voor het dan al sociaal turbulente Tata Steel. Hij aanvaardde en begon aan zijn opdracht midden maart, exact bij de start van de coronacrisis. Hij zette de vakbondsstrijd niet in lockdown maar wierp zich op de strijd en bracht haar in een hogere versnelling. In 2020 bindt hij de strijd voor het behoud van bedreigde jobs aan de strijd voor investeringen om de problematiek van milieu en CO2 aan te pakken. Roel Berghuis gaat per januari 2022 met pensioen. Cihan Lacin neemt zijn taken over als bestuurder van FNV Metaal bij Tata Steel.