Familie Jonckheere, winnaars Prijs Solidair 2012: “Strijd tegen Eternit is aanklacht, geen wraak”

Dit jaar bedachten de lezers de familie Jonckheere met De Prijs Solidair. De familie Jonckheere, uitgedund door asbestvezels, bond de strijd aan om de verantwoordelijken te laten veroordelen: de multinational Eternit. Het succes bleef lang uit, maar het kwam er!

In februari dit jaar, na een juridische procedure van 11 jaar, werd Eternit zowel in België als in Italië veroordeeld. Ook al ging de multinational meteen in beroep, het vonnis is een grote overwinning voor alle asbestslachtoffers.

Solidair had een gesprek met Eric Jonckheere, burgerlijke partij in het proces en co-voorzitter van de vzw ABEVA (Asbest in België: Vereniging van Asbestslachtoffers). Hij verloor zijn vader, zijn moeder en twee broers ten gevolge van deze mineraalvezel.

Hoe kwam uw familie voor het eerst in contact met asbest?

Eric Jonckheere. Toen mijn grootvader in 1936 door Eternit werd aangetrokken als ingenieur. Ook mijn vader ging er in 1956 als ingenieur aan de slag. In die tijd moesten de ingenieurs nog in een straal van maximaal tien kilometer rond de fabriek wonen omdat ze ’s avonds en in de weekends inspectierondes moesten lopen. Toen hij zich met moeder ging vestigen, kozen ze voor Kapelle-op-den-Bos. Wij woonden in die beruchte Bormstraat, een straat vlak bij de fabriek, die doodliep op het kanaal van Willebroek.

In de Bormstraat waren we met 28 kinderen van ongeveer dezelfde leeftijd. We vormden een fantastische bende. Voor ons was de buurt een echt paradijs. We groeiden er op. Iedereen had werk in die tijd. Het waren gouden jaren. We waren allemaal fier dat onze vaders bij Eternit werkten. De stortplaats, niet zo ver van onze deur, was een ideaal speelterrein voor de jongeren van het dorp. Er lagen buizen van 2,5 meter doorsnede. Allemaal afval dat Eternit wegkieperde. Ik heb de beste herinneringen aan die tijd.

Wanneer doken de eerste gezondheidsproblemen op?

Eric Jonckheere. In 1986 begrepen we voor het eerst de betekenis van het woord “mesothelioom”. Mijn vader was beginnen te hoesten. De hoofdgeneesheer van de fabriek gaf hem antibiotica. Hij moest zich geen zorgen maken. Een jaar later overleed hij.

In 2000, tijdens een reis in het buitenland, kreeg moeder plots ernstige ademhalingsproblemen. In haar longen ontdekte men toen ook een mesothelioom. Zij had nooit in de fabriek gewerkt. Ze herinnerde zich nog de geruststellende praatjes van de directie dat het afval onschadelijk was, dat ze alle maatregelen hadden genomen om te vermijden dat de vervuiling verder zou gaan dan het fabrieksterrein. Maar toen vader destijds van de fabriek thuiskwam, bracht hij – net als duizenden andere werknemers van het bedrijf – de moordende asbestdeeltjes mee in zijn werkpak…

In de jaren 70 begon de Franstalige openbare omroep RTBF de eerste reportages te maken over mogelijke gevaren van asbest. Dat zorgde bij ons thuis soms voor hevige discussies. Moeder maakte zich ernstige zorgen, maar vader had het grootste vertrouwen in zijn directie. Ze vertelden hem dat alles in het werk werd gesteld om iedereen maximaal te beschermen, zowel de arbeiders als het kaderpersoneel. Hij was daar vast van overtuigd. Hij hield ook van zijn fabriek. De familie Emsens (de hoofdaandeelhouders van Eternit, n.v.d.r.) was een ‘schone’ familie. Er was geen enkele reden om te twijfelen aan wat die mensen vertelden. In die tijd was Eternit een paternalistisch bedrijf, dat waakte over zijn werknemers en hen zelfs een huis ter beschikking stelde…

Als wij op school een spreekbeurt moesten houden over ‘het beroep van mijn vader’, brachten wij een klompje asbest mee naar de klas om het te tonen aan onze klasgenoten. We draaiden en keerden het klompje en peuterden er asbestvezeltjes uit… Die zorgeloosheid werd plots doorbroken. De droom, de trots, het paradijs… Alles spatte uit elkaar.

De familie Emsens was een ‘schone’ familie. Er was geen enkele reden om te twijfelen aan wat die mensen vertelden

Dat vader stierf was misschien nog normaal. Hij had er tenslotte gewerkt. Maar moeder? Toen vader en moeder nog maar eens een hevige discussie achter de rug hadden, ging vader te rade bij zijn directeur. Die stelde hem altijd gerust. Over zijn bureau heen stak hij hem de hand toe en zei: “Denk je dat ik zoiets zou doen als het gevaarlijk was?” Ook die man wist niet hoe gevaarlijk asbest was. Dat is wat wij tijdens het proces telkens weer wilden aantonen: vanaf een zeker machtsniveau was men perfect op de hoogte van het probleem, maar zij hebben er alles aan gedaan om te voorkomen dat de mensen onder hen het te weten kwam.

Hoe begon uw strijd tegen Eternit?

Eric Jonckheere. In 2000 besefte moeder dat ze ziek was. Ze wilde de behandeling niet nodeloos eindeloos doorzetten, maar ze wilde wel dat iedereen te weten kwam hoe de vork aan de steel zat. Vooral nadat ze begreep dat ook de longen van haar vijf zonen heel wat asbestvezels hadden opgenomen. Toen is ze echt in opstand gekomen. Ze is naar Eternit gegaan, waar ze een schadevergoeding van 42.000 euro aangeboden kreeg, hetzelfde bedrag dat de arbeiders kregen als compensatie voor de medische kosten. Zij weigerde dat omkoopgeld omdat je er ook elke juridische procedure moest voor afzweren. Die 42.000 euro waren wel goed van pas gekomen, want nu moesten we onze spaarboekjes aanspreken om de best mogelijke medische kosten te financieren. Maar goed, we hadden wel een appeltje voor de dorst. Daar is in onze familie nooit discussie over geweest. We waren het allemaal eens.

In 2007, toen het Asbestfonds werd opgericht, stopte Eternit met zelf schadevergoedingen uit te betalen. Tot grote spijt van ABEVA werd in de uitvoeringsbesluiten van de wetgeving over het Asbestfonds een clausule van onschendbaarheid opgenomen. Zo beschermt men de industrie. Alle partijen waren het daarover eens, op de groenen na. 

Ooit was België wereldleider in de productie en het gebruik van asbest. Ik wou dat we nu ook wereldleider werden in de zoektocht naar een remedie tegen asbestziekten

Het patronaat en de asbestlobby zijn erin geslaagd hun onschendbaarheid te behouden, in ruil voor een bescheiden bijdrage aan de financiering van het Asbestfonds. De huidige situatie heeft twee ongerijmdheden tot gevolg. De slachtoffers van longkankers die veroorzaakt zijn door asbest, kunnen enkel een beroep doen op het Asbestfonds als hun ziekte erkend is door het Fonds voor de Beroepsziekten (FBZ). Niet-werkgerelateerde slachtoffers, zelfstandigen en hun rechthebbenden krijgen daardoor een schadevergoeding die globaal gezien lager ligt.

Maar het Asbestfonds is op zich wel een hele stap vooruit, want slachtoffers uit de vele bedrijven die verdwenen zijn, kunnen nu ook aanspraak maken op een schadevergoeding.

Bij ABEVA zeggen we: “Die vergoedingen, tot daar aan toe. Maar een slachtoffer moet zich ook tot de vervuiler kunnen richten.” Die vervuiler is niet altijd Eternit. Dat wil ik toch beklemtonen. En als het slachtoffer een rechtszaak wint, moet hij ook de vergoedingen die hij kreeg van het Asbestfonds terugstorten.

En wat de financiering van het Asbestfonds betreft. Waarom zou een kleine slager uit Bertrix of een garagehouder uit De Panne moeten bijdragen aan het Fonds, terwijl Eternit zelf bijna niets betaalt? Wij vragen ook dat het niet noodzakelijk het slachtoffer zelf is dat een rechtszaak moet aanspannen, maar het Asbestfonds zelf. Het Asbestfonds zou een collectieve klacht kunnen indienen tegen de industriële vervuiler. Dan pas komen we bij de logica van ‘de vervuiler betaalt’.

In Solidair noemden we jullie strijd tegen Eternit ‘David versus Goliath’. Een ongelijke strijd.

Eric Jonckheere. Klopt. Eerst en vooral hebben we al vlug een andere advocaat moeten inschakelen, omdat Eternit voor het Nederlands koos als taal voor de procedure. Zo kwamen we bij Jan Fermon van Progress Lawyers Network terecht. We moesten ook helemaal van nul beginnen, omdat er in België nog geen rechtspraak was over dergelijke zaken. We zaten dus meteen met een wit blad voor de neus. Het zou ons elf jaar kosten om te bewijzen dat onze moeder blootgesteld was geweest.

Een ander probleem was te bewijzen dat Eternit op de hoogte was van de gevaren van asbest. Daarvoor hebben we die elf jaar goed kunnen gebruiken. In de loop van die periode is er in heel Europa stilletjesaan een heel netwerk van slachtoffers ontstaan. Er groeide ook een internationaal collectief van advocaten uit Frankrijk, Nederland, Italië en Zwitserland. Ook zij leerden elkaar meer en meer vertouwen. Ook zij gingen almaar meer informatie uitwisselen.

Omdat we een nationale, tweetalige vzw zijn, kunnen we geen steun krijgen van de Gewesten

Maar het duurde lang en het kostte veel geld. En in 2003 verloren we nog een broer. Een andere overleed in 2008. Telkens weer die vraag: “Wat doen we? Gaan we door?” Maar uiteindelijk hielden we altijd voet bij stuk met het gekende succes, zowel in Turijn als in Brussel.

Waarom hebben jullie dan beslist om ABEVA op te richten, de vereniging van asbestslachtoffers?

Eric Jonckheere. We stelden vast dat er weinig gebeurde. Er waren nergens cijfergegevens te vinden over het aantal doden, over het aantal zieken. Moeder vond dat er een vereniging moest komen om al die mensen bijeen te brengen.

We willen mensen ondersteunen die ontdekken dat er in hun familie iemand getroffen werd door een mesothelioom. We willen bedrijven die huizen renoveren of afbreken in contact brengen met gespecialiseerde firma’s. Een andere doelstelling is geneeskundige centra informeren.

Mesothelioomkanker is nog steeds een ongeneeslijke ziekte. Ooit was België wereldleider in de productie en het gebruik van asbest. Ik zou willen dat we nu ook wereldleider werden in de zoektocht naar een remedie voor ziekten die verband houden met asbest. Laten we daarin het initiatief nemen. We moeten er middelen voor vrijmaken!

Op het vlak van rechtspraak willen we de rechtsregel veranderen dat je de ‘opzettelijke fout’ moet kunnen bewijzen. We zouden hier, net als in Frankrijk, de term ‘opzettelijke fout’ moeten vervangen door ‘onvergeeflijke fout’.

Hoe betalen jullie de werkingskosten van de vzw?

Eric Jonckheere. ABEVA is een kleine vereniging, die slechts overleeft dankzij giften. Omdat we een nationale, tweetalige vzw zijn, kunnen we geen steun krijgen van de Gewesten. Mochten we een aparte Vlaamse, Waalse of Brusselse vereniging geweest zijn wel… Zo werkt dat ondertussen in België.

U komt net terug uit Canada. Daar staan ze nog lang zo ver niet in de strijd tegen asbest. Hoe komt dat?

Eric Jonckheere. Er heerst daar nog een echte omerta, omdat de asbestlobby er bijzonder sterk is. Ze denken gewoon dat er geen asbestprobleem is. Ik heb er trouwens de beruchte Jeffrey-mijn in Asbestos (plaatsje in Québec, n.v.d.r.) bezocht, de vermoedelijke bron van het asbest dat ik in mijn longen meedraag.

De Prijs Solidair erkent ons als een heel gewone familie die het algemeen belang voor het eigenbelang heeft gesteld. En dat is precies wat moeder wilde

Ik ben een beetje ontsteld teruggekeerd uit Canada. De regering van Québec belooft er subsidies aan een bedrijf om een asbestmijn te heropenen, maar de eerste minister liet wel het asbest verwijderen uit zijn eigen huis, de ministerkabinetten, en het hele parlement. Ze moeten daar toch ook eens denken aan de duizenden zieken die het slachtoffer zijn van hun rotzooi. Hoe komt het dat wat ze daar uit de Canadese bodem opdelven niet eens in Canada gebruikt wordt? Allicht omdat het problemen veroorzaakt, toch? 

Hebt u al gesproken met de familie Emsens?

Eric Jonckheere. Neen. Ik zou de familie Emsens graag ontmoeten om te zien of de nieuwe generatie door dezelfde motieven gedreven wordt als hun voorouders. Misschien is er wel iemand bij die zich afvraagt “Hoe gaat het er bij hun familiebijeenkomsten aan toe?” Onze kerstavonden zijn alleszins niet meer als vroeger…

Noch mijn broers, noch ikzelf zitten met wraakgevoelens. Wij kunnen ons de luxe niet permitteren ons in een afmattende strijd te storten die de kankercellen in ons zou gaan activeren. Wraakgevoelens vreten aan je. Ik moet mij omringen met mensen die in dezelfde richting willen doorduwen: aanklagen, maar geen weerwraak nemen. Ik heb drie kinderen, ik wil ze zien leven, ik wil ze zien opgroeien. Voor wie al dood is, kunnen we niets meer doen, maar we moeten vechten voor de toekomst.

U strijdt ook voor de mensen uit het Zuiden. Welke problemen stellen zich daar?

Eric Jonckheere. Over die problemen wordt weinig gesproken. Maar de asbestindustrie heeft zich gedelokaliseerd nadat ze hier de poorten sloot. Zij is vertrokken naar landen waar ze hun spul nog probleemloos kunnen gebruiken. Het probleem is dus geëxporteerd naar die landen. In Afrika bijvoorbeeld werkt men nog steeds met asbest omdat de wetgeving het nog steeds niet verbiedt. De mensen daar moeten in mensonwaardige omstandigheden werken. Zij hebben absoluut geen idee van het gevaar dat ze lopen. Hoe is het mogelijk dat wij ze op hun stranden onze giftige scheepswrakken laten afbreken? Zij moeten het rotkarwei opknappen. Natuurlijk hebben zij staal nodig en werk. Maar we zouden hen onze schepen kunnen laten afbreken nadat er in Europa het asbest is uitgehaald. Er moeten hier asbestverwijderende bedrijven komen zodat er ginder geen slachtoffers vallen. Met het Berlaymontgebouw in Brussel is dat toch gelukt? Wij kunnen dat soort jobs aan. Dat is geen werk afnemen van de Afrikanen, dat is beletten dat ze er ziek van worden.

Als bewijs dat uw strijd heel wat mensen raakt, kregen jullie dit jaar de Prijs Solidair…

Eric Jonckheere. Toen iemand van uw weekblad ons opbelde om te zeggen dat de jury onze strijd voorbeeldig vond, was dat een echte aha-ervaring. We wisten dat de media onze strijd welwillend bekeken, maar tussen dat en het feit dat een totaal onbekende jury ons geselecteerd had voor een prijs… en dat we die prijs dan ook nog eens wonnen! We zijn fier, maar vooral erkentelijk. We werden erkend als een heel gewone familie die het algemeen belang voor het eigenbelang heeft gesteld. En dat is precies wat moeder wilde.

Op dat podium bij ManiFiesta, hebben we erg veel aan onze ouders gedacht. Maar ook aan mijn twee broers die overleden zijn. Wat ik ook bijzonder tof vond bij ManiFiesta was dat het niet alleen een feest van de solidariteit is, maar dat het ook nog tweetalig is. Dat wordt zo zeldzaam.

Ons doel is een bijdrage te leveren aan het verbannen van asbest zodat de ontwikkelingslanden niet met dezelfde problemen worden opgezadeld als wij.