“Eén vrouw, één stem”

Terwijl het mannenstemrecht werd ingevoerd na de Eerste Wereldoorlog, moesten vrouwen wachten tot na de Tweede Wereldoorlog om hun eerste stem te mogen uitbrengen voor de parlementsverkiezingen van 26 juni 1949. Waarom pas 30 jaar later dan de mannen? Kroniek van een lang strijdproces.

Na de Belgische onafhankelijkheid in 1830 dicteerde de Grondwet individuele vrijheden voor iedereen: gelijkheid tussen de burgers, vrijheid tot ondernemen, recht op eigendom, persvrijheid en vrijheid van mening. Een amalgaan van politieke, juridische en economische regeltjes zorgde er echter voor dat de echte macht in handen van de grote industriebonzen en de grootgrondbezitters bleef.

Het Belgische kiesstelsel is hiervan het voorbeeld bij uitstek. Ook al garandeert de wet de gelijkheid van alle Belgen, het kiessysteem was na de onafhankelijkheid bijzonder ongelijk. Enkel rijke Belgische mannen die hoge belastingen (cijnzen) betaalden, hadden stemrecht voor het Belgische Parlement. In de praktijk sloot het cijnskiesrecht bijna 98% van de bevolking uit. Werknemers, vrouwen uit alle sociale lagen en vreemdelingen, allen werden ze uitgesloten van het stemhokje. Voor de Senaat – waar de regels nog strikter waren – konden slechts zo’n 400 mannen hun stem uitbrengen.

Een ongelijke staat, voor de vrouw al wat meer dan de man

In deze context zijn de Belgische vrouwen evenals de arbeiders uitgesloten van vele functies en posities in de openbare ruimte; ze hebben geen toegang tot middelbaar onderwijs en nog minder tot hoger of universitair onderwijs. Ze krijgen net zo min toegang tot een groot aantal beroepen, bijvoorbeeld in de administratie. Als ze wel mogen werken, in de textielsector bijvoorbeeld, worden ze minder betaald dan hun mannelijke collega’s.

Deze economisch minderwaardige positie wordt versterkt door het Belgische familierecht. Het burgerlijk wetboek, dat voortkomt uit de Code Napoléon van 1804, behandelt gehuwde vrouwen als eeuwig minderjarigen onder het gezag van hun echtgenoot en ontneemt hen “rechtsbevoegdheid”. Dat betekent dat vrouwen hun loon niet kunnen krijgen zonder de toestemming van hun man, noch een contract tekenen, een spaarboekje openen, getuige zijn of gezag hebben over hun kinderen.

Dit verklaart waarom de vrouwenbeweging niet alleen focuste op het stemrecht, maar meer algemeen op de verschillende aspecten van de wettelijke minderwaardigheid van de vrouw, zoals het recht op onderwijs, werk en een gelijk loon.

Verschillende vrouwenbewegingen in België, verschillende eisen

De eerste feministes van de 19de eeuw komen uit de burgerij en concentreren zich op het recht op onderwijs voor meisjes, gelijke burgerrechten en later politieke rechten, waaronder het stemrecht. Deze vrouwen uit de betere milieus denken dat door betere toegang tot het onderwijs en door hun eigen vertegenwoordigers te kunnen kiezen, vrouwen de heersende mentaliteit kunnen wijzigen en daardoor op gelijke voet zullen komen te staan als mannen. Verschillenden van hen gaan naar de universiteit (ook al is het voor vrouwen verboden het beroep van geneesheer of advocaat uit te oefenen), anderen richten scholen op voor meisjes en worden leraressen. De Belgische Liga voor vrouwenrechten wordt opgericht en heeft als eerste doel gelijkheid bekomen tussen echtgenoten en gelijke toegang verzekeren tot elk beroep. Zo stelt de Liga dat “vrouwen geen burgers kunnen zijn in alle onafhankelijkheid zolang ze dubbel onderworpen blijven aan hun echtgenoot en aan hun baas“. De eis voor stemrecht komt pas in een tweede fase.

De vrouwen uit de volksklassen eisen naast het algemeen stemrecht bovenal betere arbeidsvoorwaarden en hetzelfde loon als hun mannelijke collega’s. Terwijl de vrouwen uit de betere milieus toegang vragen tot sommige vrije beroepen en uit de rol van huisvrouw willen stappen, leveren de vrouwen uit de volksklassen al lang hard werk op de velden of in de fabrieken, in de weverijen of in de mijnen. De arbeidersbeweging strijdt voor betere werkomstandigheden voor iedereen, maar met extra aandacht voor vrouwen en kinderen.

In 1911 wordt er een wet aangenomen die verbiedt dat vrouwen ’s nachts aan het werk zijn in de industrie. Die specifieke eisen voor werkende vrouwen worden vooral door de arbeidsters ondersteund die dagelijks miserie en praktische moeilijkheden ervaren waarmee geen rekening wordt gehouden. Vrouwen leveren namelijk dubbel werk. Ze werken tegen betaling in de fabriek en nemen thuis ook het huishouden en de zorg voor de kinderen op zich, maar dan gratis.

De burgerlijke feministen eisen voornamelijk de gelijkheid tussen man en vrouw en weigeren anders behandeld te worden op het werk, terwijl vrouwen uit de arbeidersklasse specifieke rechten vragen die rekening houden met het dubbel werk dat ze leveren. Een andere eis van de arbeidsters, “gelijk loon voor gelijk werk”, weerklinkt echter ook bij andere feministische bewegingen, net als de eis voor vrouwenstemrecht.

De strijd voor het stemrecht van de mannen, daarna algemeen stemrecht?

De eis voor het algemeen stemrecht maakt snel deel uit van de eisen van de Belgische arbeidersbeweging, naast de loonstrijd en de strijd voor betere werkomstandigheden. Na de algemene staking van 1893 wordt het meervoudig stemrecht ingevoerd. Alle mannen hebben nu het recht om te stemmen, maar de rijken krijgen één of twee stemmen extra. Dit nieuwe systeem leidt er evenwel toch toe dat leden van de BWP (de Belgische Werkliedenpartij) – voorloper van de socialistische partij – in het parlement komen.

Vooraleer alle mannen ongeacht hun inkomen kunnen stemmen volgens het principe “één man, één stem”, komen er nog drie algemene stakingen (in 1893, 1902 en 1913) en het einde van de Eerste Wereldoorlog in een internationale revolutionaire context (in Rusland, Duitsland, Italië,…) aan te pas. Het enkelvoudig stemrecht voor mannen wordt ingevoerd in 1919, maar de vrouwen worden nog steeds beschouwd als verlengde minderjarigen, ook al werd er tegen dan wat vooruitgang geboekt op gebied van onderwijs en werkomstandigheden.

De BWP komt tot een compromis met de liberalen en aanvaardt het stemrecht te beperken tot enkel de mannen, ondanks het protest van de textielarbeidster Emilie Claeys (zie kader). De enige uitzondering zijn de oorlogsweduwen, die een “volmacht” krijgen: ze worden niet als burgers beschouwd, ze hebben enkel het stemrecht van hun aan het front overleden echtgenoot. Vanaf 1921 mogen vrouwen stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen, met uitzondering van prostituees en vrouwen die zich schuldig maakten aan overspel. Opmerkelijk is dat hoewel vrouwen niet op alle niveaus kunnen stemmen, ze zich wel verkiesbaar kunnen stellen, mits toestemming van hun echtgenoot. Zo wordt Marie Janson (BWP) de eerste vrouwelijke senator in 1921.

Tijdens de twee daaropvolgende decennia komt er geen enkele wet die het stemrecht uitbreidt naar vrouwen. De jaren tussen de twee wereldoorlogen zijn niet bijzonder gunstig voor de vrouwenrechten. De economische crisis van de jaren 1920-1930 brengt een zekere achteruitgang op gebied van werkgelegenheid, waarbij de toegang tot de arbeidsmarkt voor vrouwen opnieuw wordt beperkt. Zelfs als sommige functies voor vrouwen worden opengesteld, door de opening van nieuwe scholen (voor verpleegsters, maatschappelijk werksters, kinesitherapeuten of secretaresses), zorgen allerlei regeltjes ervoor dat ze werken aan een lager loon en krijgen gehuwde vrouwen geen werkloosheidsvergoeding.

In deze periode pleit enkel de communistische volksvertegenwoordiger Alice Degeer, dochter van een metaalarbeider en arbeidster sinds haar 14 jaar, voor het vrouwenstemrecht. In 1939 legt ze een wetsvoorstel neer waar ze erop wijst dat “de minderwaardige rol van vrouwen in verband met het stemrecht lang genoeg heeft geduurd“. ¹ Het voorstel wordt echter verworpen. In 1940 breekt de Tweede Wereldoorlog uit en het vrouwenstemrecht verschuift naar de achtergrond. Gedurende de oorlog engageren heel wat vrouwen zich in het antifascistisch verzet, onder andere aan de zijde van de Communistische Partij. Ze organiseren en leiden netwerken. Dat element wordt naar voor geschoven om hun stemrecht te laten erkennen.

Na de oorlog is de invloed van de communisten in België en in het buitenland erg groot en heel wat sociale verworvenheden worden prompt behaald, waaronder de sociale zekerheid. In Frankrijk komt het vrouwenstemrecht terug op de agenda. Feministische en vrouwenbewegingen bundelen hun krachten nu voor die eis. Ondanks dat alles kunnen vrouwen bij de eerste verkiezingen na de oorlog in 1947 nog steeds niet naar de stembus. Een nieuw wetsvoorstel van Alice Degeer wordt aangenomen in 1945, maar de toenmalige liberale minister van Binnenlandse zaken werpt op dat er een technisch probleem is met de samenstelling van de kieslijsten om de uitvoering ervan uit te stellen.

Een nieuw wetsvoorstel wordt neergelegd in 1946 en tenslotte goedgekeurd door het Parlement in 1948. Het stemrecht wordt nu uitgebreid naar alle vrouwen voor de parlementsverkiezingen en de provinciale verkiezingen, waarvan de eerstvolgende plaatsvinden op 26 juni 1949.

Vrouwenstemrecht: België blijft achter ...

België is één van de laatste West-Europese landen die het vrouwenstemrecht erkende. Finland (1906), Noorwegen (1913) en Denemarken (1915) waren de eerste. Na de revolutie van 1917 wordt in Rusland het vrouwenstemrecht ingevoerd en wordt de eerste vrouw in de wereld tot minister benoemd, Alexandra Kollontai, eerst volkscommissaris gezondheid en later een van de eerste ambassadrices in het buitenland.

In de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, voeren heel wat andere landen het vrouwenkiesrecht in: Luxemburg, Nederland, Zweden, Armenië, Azerbeidzjan, daarna het Verenigd Koninkrijk (1928). In de jaren 30 is het de beurt aan Spanje (1931) en Turkije (1934). Het zal nog tot het einde van de Tweede Wereldoorlog duren voor de vrouwen in Frankrijk (1944), in Italië (1945) of in België (1948) kunnen stemmen.

Vrouwenstemrecht: onontbeerlijk maar onvoldoende

Stemrecht voor alle vrouwen in de wacht slepen was onontbeerlijk voor de erkenning van de gelijkheid tussen man en vrouw. Doordat vrouwen vanaf nu gehoord worden én verkozen kunnen worden, ziet men hen meer als capabele personen met een redeneringsvermogen en intelligentie, en minder als minderwaardige burgers. Het vrouwenkiesrecht leidt ertoe dat vrouwen zich meer beginnen te interesseren voor politiek en het verplicht de politieke partijen te luisteren naar hun zorgen. Het aandeel vrouwelijke parlementsleden groeit echter bijzonder traag. In de jaren 1960-1970, zijn er slechts 2 à 3% vrouwelijke gekozenen.

Het is wachten op de quota (1994) en daarna de pariteit (2002) op de kieslijsten om dat aantal significant te zien stijgen, maar de vrouwen zijn nu nog steeds een minderheid in de parlementen. Uit berekeningen van het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen blijkt dat de federale en gewestelijke parlementen na de laatste verkiezingen van 2014 voor 40% uit vrouwen bestaan en het Europees parlement voor een magere 28%.

Stemrecht of gelijkheid op papier bekomen volstaat niet om te garanderen dat vrouwen écht gelijk zijn aan mannen in de maatschappij. Zoals marxiste Alexandra Kollontai al in 1921 schreef: “De formele erkenning van de door vrouwen verworven rechten vrijwaart de vrouw op geen enkele manier van het leven als dienstmeid van haar eigen familie, noch beschermt het haar tegen voordelen, noch verlost het haar van het afhangen van haar echtgenoot, noch bevrijdt het haar tenslotte van de kapitalistische uitbuiting”. Vrouwen zijn zich blijven mobiliseren na het verkrijgen van het stemrecht, voor reële gelijkheid op het werk of in hun relatie, voor anticonceptie of abortus, tegen seksueel geweld, voor betere werkomstandigheden, een beter loon,… een strijd die vandaag nog niet gestreden is. ²

Vandaag worden vrouwen nog steeds dubbel uitgebuit. Enerzijds op het vlak van werk, waar vrouwen gediscrimineerd worden ten opzichte van mannen. De loonkloof bedraagt nog steeds 20% en de pensioenkloof zelfs 30%, vooral door onvrijwillig parttime werk. Anderzijds nemen ze thuis nog steeds het leeuwendeel van het huishoudelijk werk en zorgtaken op zich. Gemiddeld besteden vrouwen acht uur per week meer aan de kinderen en het huishouden dan mannen. Tel daarbij ook nog het verbale of fysieke geweld op dat vrouwen ondergaan in het gezin, op straat of op het werk.

Vandaag verdedigen vrouwenbewegingen wereldwijd de erfenis van hun voorgangsters. Denk aan de internationale vrouwenstaking op 8 maart en de #metoo-beweging.

1. Parlementaire werkzaamheden, Zitting van 23 juni 1939

2. Alexadra Kollontai, Conférences sur la libération des femmes, 1921.

De partijen en het vrouwenstemrecht

De vrouwenbewegingen in België ontwikkelen zich deels buiten de politieke partijen, maar de verschillende Belgische politieke partijen ontwikkelen ook vrouwenorganisaties en hebben elk hun standpunten over het vrouwenkiesrecht. De meerderheid van de partijen zag het vrouwenkiesrecht echter vooral als een politieke kwestie, dat opgeofferd kon worden als andere belangen primeerden.

De BWP steunde de eis voor het algemeen stemrecht, vooral omdat ze ervan overtuigd was dat ze met de stemmen van de arbeiders de meerderheid in het Parlement kon halen en op die manier het socialisme kon bereiken zonder revolutie. Binnen de BWP militeerde de Socialistische Propagandaclub voor vrouwen, met als voorzitter Emilie Claeys, textielarbeidster die later zal gekozen worden in het parlement, om vrouwenrechten in het partijprogramma te krijgen. Emilie Claeys nam ontslag als lid van de nationale leiding van de partij uit protest tegen het feit dat er met de vrouweneisen geen rekening wordt gehouden. Later wordt ze uit de partij gezet.

Bij de BWP zag men de vrouw nog steeds het liefst aan de haard, vrouwen betrekken bij de politiek is ver van prioritair. Bovendien was de partij niet overtuigd dat economische gelijkheid tussen mannen en vrouwen noodzakelijk is. Dit zou bedreiging zijn voor het werk van mannen en de familiale moraliteit. De BWP was ervan overtuigd dat vrouwen onder invloed van de kerk vooral voor de katholieke partij zullen stemmen. Het is daarom dat eens de BWP in het parlement zat, ze in een akkoord met de liberalen het vrouwenstemrecht uitstelde.

Deze houding kadert in de bredere visie van de BWP. De partij stapte al snel af van elke langetermijnvisie voor de belangen van de werkende mensen. “Alleen het directe interesseert me”, stelde Edward Anseele, één van de toenmalige leiders van de BWP. Zo stak de partij een aantal eisen van de arbeidersbeweging in de kast, denk aan het vrouwenstemrecht of de antikoloniale strijd. Ze weigerde tegen de stroom in te gaan, omdat het zogezegd niet “populair” was. Het doel: zo snel mogelijk in de regering komen, met het gevaar de belangen van de arbeiders en de arbeidsters te verloochenen.

Het katholiek blok gaat op zijn beurt tot in de 20ste eeuw verder met het verdedigen van het traditioneel model van de vrouw aan de haard. De vrouwenbeweging binnen het katholieke blok bestond uit heel wat verschillende vrouwenorganisaties. Het christelijk feminisme heeft echter weinig invloed binnen de katholieke partij. Uiteindelijk zal die zich alsnog uitspreken voor het vrouwenstemrecht, maar wel pas nadat de partij zijn meerderheid was verloren in het Parlement na de komst van de eerste socialistische verkozenen in 1919. De partij hoopte met de bijkomende vrouwelijke kiezers hun verlies ongedaan te maken.

De communistische partijen bieden vanaf hun stichting in de jaren 1920,  een plaats aan de vrouw in de klassenstrijd. Ze scharen zich achter de totale bevrijding van de vrouw en derhalve ook voor het vrouwenkiesrecht.

In antwoord op de oproep van de communistische internationale, bij monde van Alexandra Kollontai, worden in de communistische partijen vrouwencommissies opgericht. Ze richten zich meer bepaald tot de vrouwen uit de arbeidersklasse, arbeidsters of niet, met als doel hen te doen deelnemen aan de klassenstrijd.

Het doel is ook om vrouwen te helpen “hun stemrecht uit te oefenen bij parlementaire en andere verkiezingen”. De communisten pleiten in dit kader dus voor een reëel algemeen stemrecht. Deze eis baseert zich op de gelijkheid tussen vrouwen en mannen en de wilskracht om de vrouwen ten volle te laten deelnemen aan de politiek. Hen het stemrecht verlenen is effectief een manier om hun politieke vorming en betrokkenheid bij elke strijd mogelijk te maken. De communisten willen evenwel niet doen geloven dat enkel het stemrecht de situatie van de arbeiders en de vrouwen fundamenteel zal veranderen: de klassenstrijd voor een echte maatschappijverandering en het einde van het kapitalisme blijft fundamenteel.

Dit artikel komt uit het magazine Solidair van mei-juni 2019. Abonnement.