Duitsland: "We hebben een nieuwe vakbondscultuur gecreëerd"

In het cao-geschil bij de Berliner Verkehrsbetriebe (BVG) waren de hoge looneisen bedoeld om het enorme reële loonverlies als gevolg van de prijsstijgingen in de afgelopen jaren te compenseren en de lonen in lijn te brengen met het aanzienlijk hogere nationale niveau. Na zes onderhandelingsronden en een aantal waarschuwingsstakingen werden BVG en de vakbond ver.di het eens over bemiddeling.

Op 7 april werd een aanbeveling geformuleerd. De cao-commissie van ver.di adviseerde vervolgens om het op deze basis door ver.di en BVG onderhandelde resultaat voor de ongeveer 16.000 BVG-werknemers te aanvaarden. Werknemers kunnen zich nu tot 18 april middels een ledenenquête uitspreken over het resultaat.

Het Berliner Verkehrsbetriebe is het stedelijk vervoersbedrijf van Berlijn. Het is verantwoordelijk voor de exploitatie van metro, tram, bus en een aantal veerdiensten in de Duitse hoofdstad.

Karoline Barner is stagiaire bij de conferentie over vakbondsvernieuwing van de Rosa-Luxemburg-Stiftung en studeert politieke communicatie aan de Vrije Universiteit Berlijn.

Celina Bittger is activiste bij de alliantie #BerlinStehtZusammen.

Manuel von Stubenrauch (Stubi) is trambestuurder bij BVG en vakbondsafgevaardigde bij ver.di

Sinds begin dit jaar draait het cao-conflict bij de Berliner Verkehrsbetriebe (BVG) om een hoge looneis van 750 euro. Deze eis is bedoeld om de prijsstijgingen van de afgelopen jaren te compenseren en de afstand tot het aanzienlijk hogere nationale loonniveau in te lopen. Sinds de laatste cao-onderhandelingen bij BVG in het najaar van 2021 hebben zich enorme reële loonverliezen opgestapeld. Na succesvolle bemiddeling is het nu aan de werknemers om te beslissen. Na zes onderhandelingsronden en verschillende waarschuwingsstakingen werden BVG en ver.di het eens over bemiddeling.

Voorgezeten door Bodo Ramelow voor de vakbond ver.di en Matthias Platzeck voor BVG, presenteerde de bemiddelingscommissie begin april een aanbeveling. Het voorstel heeft een looptijd van 24 maanden en bestaat hoofdzakelijk uit een eenmalige betaling van 1500 euro, loonsverhogingen van 390 euro vanaf juni 2025 plus nog eens 50 euro vanaf juli 2026, evenals een aanzienlijke verhoging van de ploegen- en rijtoelagen en een verhoging van de kerstpremie met 100 euro.

Gemiddeld betekent dit een inkomensstijging van 15,4 procent en zelfs 20,1 procent voor bestuurders. Met deze indrukwekkend hoge loonsverhogingen zou de totale inflatie van de afgelopen vier jaar worden gecompenseerd. De hoge kosten van levensonderhoud moeten echter worden meegenomen in de beoordeling, met loonstijgingen die destijds ver onder dit niveau lagen.

Het oordeel is nu aan de ongeveer 16.000 werknemers bij BVG. De cao-commissie van ver.di adviseert om het door ver.di en BVG op basis van de bemiddelingsprocedure voorgelegde resultaat te aanvaarden. Tot 25 april loopt een ledenenquête over het voorstel.

Eén ding is zeker: dit resultaat zou niet mogelijk zijn geweest zonder de kracht van de cao-beweging. We praten met Manuel von Stubenrauch (Stubi) en Celina Bittger over de redenen hiervoor, de democratisering van de onderhandelingen, de samenwerking met de solidariteitsalliantie #BerlinStehtZusammen en de gezamenlijke strijd met de stedelijke samenleving. Stubi is trambestuurder bij BVG, Ver.di-afgevaardigde en lid van de cao-commissie.

Er wordt vaak gezegd dat het BVG-personeel te veel eist en dat er geen geld is. BVG noemt de eis voor loonsverhoging maar al te graag "onbetaalbaar". Hoe denk jij daarover?

Stubi. Neem voorbeeld de huur, die maar blijft stijgen. Ik maak geen kans op een andere woning omdat er minstens 800 kandidaat zijn. Er is altijd wel iemand die meer verdient. Vroeger kwam ik beter rond met mijn netto inkomen van 1400 euro dan nu met 2100 euro. Dat komt omdat alles duurder is geworden. We hebben een enorme achterstand opgelopen. Er klopt iets niet als ik mijn dagelijks leven niet meer kan betalen met mijn werk bij een overheidsbedrijf.

Bij BVG zijn er veel alleenstaande ouders. Ze hebben recht op een uitkering omdat ze te weinig verdienen. Dat is toch onvoorstelbaar, een uitkering naast je job? Bovendien staan we onderaan in vergelijking met de andere deelstaten. Collega's in Thüringen verdienen zo'n 763 euro meer. Het gaat ook over waardering. Als ik zo weinig betaald krijg, verlies ik de moed om dit zware werk te blijven doen. De stedelijke samenleving zou eens moeten nadenken over wat er zou gebeuren als we allemaal ergens anders gaan werken. Dan kan je lang wachten op een tram. We hebben een aantrekkelijker aanbod nodig zodat mensen kiezen om bij overheidsdiensten te gaan werken.

Wat hebben de werknemers en activisten van #BerlinStehtZusammen in hun strijd gemeen?

Celina. Een van de hoofddoelen van Berlin Steht Zusammen is ons te verenigen tegen de besparingen. In Berlijn zien we heel duidelijk hoe miljarden aan bezuinigingen worden doorgedrukt ten koste van de werknemers. Bovendien heeft dit gevolgen voor alle Berlijners: de bussen rijden niet regelmatig, de ziekenhuiszorg is slecht en er zijn lange wachttijden bij openbare diensten. Iedereen in Berlijn krijgt ermee te maken. Er zijn mensen in dit land die miljarden euro's winst binnenrijven terwijl mensen die onze stad onderhouden, worden uitgebuit. Als collega's me vertellen dat ze naast hun stressvolle dienst als buschauffeur nog een tweede job hebben, vraag ik me af of dat wel eerlijk is. Hier moeten we ons tegen verzetten.

Stubi. We lijden allemaal onder de besparingen, zoals Celina zegt. En ik geloof dat je elkaar kan steunen. Ons geschil heeft bijvoorbeeld ook directe gevolgen voor studenten. We hebben bij BVG ook functies waarvoor een universitair diploma vereist is, zoals ingenieurs. Hun arbeidsvoorwaarden spelen ook een rol in onze geschillen.

Wat voor solidariteitsacties hebben jullie georganiseerd met #BerlinStehtZusammen?

Celina. We willen politici die verantwoordelijk zijn voor het loon van onze collega's bij BVG confronteren met hun situatie. Omdat de geschillen over hogere lonen, met name in de publieke sector, ook politiek gewonnen moeten worden. Daarom lanceerden we de zogenaamde "tacklecampagne", waarbij we samen met BVG-collega's burgemeester Kai Wegner tijdens een burgerdialoog actief onder druk zetten met de vraag wanneer hij eindelijk met geld over de brug komt. We organiseerden ook een betoging voor het gebouw. Het is onze rol om te benadrukken dat het lage loon van werknemers niet de norm mag zijn. Als politici het willen, dan is er geld.

Op de stakingsdagen van BVG organiseerden we onze "ringlijncampagne". In de tram gingen we met flyers het gesprek aan met passagiers om zo solidariteit met de stakers op te bouwen. Natuurlijk worden mensen die afhankelijk zijn van het openbaar vervoer snel ongeduldig en boos als er gestaakt wordt. Maar het is niet de schuld van de werknemers dat de tram niet rijdt. Ze worden gedwongen om te staken zolang politici en werkgevers hun beloften niet nakomen.

Wat motiveert jullie om politiek actief te worden?

Celina. De gesprekken en vriendschappen met collega's halen me uit mijn "bubbel", dat is heel interessant. Maar bovenal hebben we behalve alleen demonstreren ook een andere strategie nodig. Met de stakingskracht van de werknemers is het mogelijk om veranderingen door te drukken. Een belangrijke vraag hierbij is hoe we de cao-onderhandelingen kunnen politiseren en politieke druk kunnen opbouwen. Arbeidsconflicten zijn nauw verbonden met politieke eisen zoals de invoering van een vermogensbelasting of het opheffen van de schuldenrem. We moeten die gevechten met elkaar verbinden.

Stubi. Ik vond mijn weg naar de vakbond door mijn persoonlijke instelling. Voor ik als bestuurder begon, was ik al lid. Twee jaar later vroegen mijn collega's om me verkiesbaar te stellen als afgevaardigde. Klagen helpt niet. Als je iets wilt veranderen, moet je betrokken raken. Ik ben nu tien jaar bij ver.di en beleef nu echt een hoogtepunt.

Wat houdt dat hoogtepunt precies in?

Stubi. Vroeger hoorden we niet veel over de onderhandelingen binnen het bedrijf. Veel van de eerdere overeenkomsten waren niet bevredigend. Nu werken we zoals de partij Die Linke wanneer ze bij verkiezingen van deur tot deur gaat: we willen te weten komen met welke problemen onze collega's te kampen hebben. We hebben ook een structuur gecreëerd waarin we onze collega's na elke onderhandelingsronde vragen stellen: "Wat vind je van het voorstel? Wat ben je bereid in te zetten voor de strijd? Ben je bereid te gaan staken?" Met dit systeem, dat in een vergelijkbare vorm bestaat met de cao-gezanten in de publieke sector, zijn ineens veel meer mensen in het bedrijf betrokken geraakt.

Bij de laatste drie enquêtes zijn we erin geslaagd telkens bijna 10.000 werknemers te laten stemmen. Meer dan 95 procent van de collega's was voorstander van het opbouwen van meer druk door middel van stakingen. Sinds het begin van de cao-beweging in de herfst hebben we 1850 nieuwe ver.di-leden geworven. We hebben een nieuwe vakbondscultuur gecreëerd. Als gevolg hiervan ging het conflict bij BVG - waarvan velen dachten dat het in februari voorbij zou zijn - vastberaden en strijdlustig door tot april.

Waar komt die vastberadenheid precies vandaan?

Stubi. We waren erg eensgezind in onze eis. Omdat we zo schokkend slecht worden betaald. Het was vanaf het begin duidelijk dat de lonen aanzienlijk omhoog moesten. Onze collega's weten dat het zo niet verder kan. We zien dat mensen op zoek gaan naar iets anders, overstappen naar de concurrent. Zo is het als trambestuurder met de juiste vervolgopleiding relatief eenvoudig om bij de spoorwegen (Deutsche Bahn) te gaan werken.

Maar bovenal komt de eenheid voort uit de nieuwe vakbondscultuur. Tijdens het staken leren we elkaar beter kennen en dat verbindt ons, ook al hebben we verschillende achtergronden. In het verleden gebeurde er niet veel, behalve het innen van het stakingsgeld. Nu houden we veel bijeenkomsten en collega's van de werkplaats leren de bestuurders van bussen en trams kennen. Mensen durven voor het eerst voor een publiek te spreken en openlijk over hun problemen te praten. We zien aan de wekelijkse groei van het aantal leden dat dit de mensen mobiliseert.

Mijn slogan is: "Wie is de vakbond? Wij zijn de vakbond!" Op die manier oefenen we positieve druk uit op de vakbond. We moeten doen wat de werknemers willen. Vakbondsonderhandelaars hebben deze verzekering nodig, zodat ze weten dat de mensen achter hen staan.

Celina. Ik heb een ommekeer van 180 graden gezien vergeleken met de cao-geschillen bij BVG vorig jaar. Kijk alleen al naar het aantal stakingsdagen. Vorig jaar waren er maar twee, nu acht. Vorig jaar hoorde ik werknemers vaak zeggen: "Ik heb niet echt zin om de hele dag aan een piket te staan. Ik in het stakingsgeld, drink een kop koffie en vertrek. De vakbond onderhandelt intussen en we zien wel wat er uit de bus komt." De nieuwe terugkoppelingsstructuur heeft deze houding van de werknemers veranderd. Het feit dat alle werknemers na elke onderhandelingsronde om hun mening wordt gevraagd, ongeacht of ze vakbondslid zijn of niet, zorgt voor participatie. Ze beseffen dat het niet alleen om de onderhandelaar van de vakbond draait. Het is voor iedereen duidelijk: hoe meer collega's zich organiseren, hoe meer er kan worden bereikt.

Hoe vindt de terugkoppeling over onderhandelingen en medezeggenschap door de vakbondsbasis precies plaats?

Stubi. Na elke onderhandelingsronde komt de cao-commissie samen en bespreekt de stand van zaken. Bij BVG worden de depotverantwoordelijken geïnformeerd in een videoconferentie. Zij informeren op hun beurt de werknemers persoonlijk. De depotverantwoordelijken zijn als het ware onze "vakbondsbijen". Zij informeren hun depot over de stand van zaken. Wat is het doel van de cao-commissie? Wat willen de leden? Zonder te weten wat de leden willen, kan de cao-commissie geen richting bepalen. Met onze ongeveer 300 depotverantwoordelijken slagen we erin om binnen negen dagen tot 10.000 mensen te bevragen.

Een dergelijke informatiestructuur kenden we vroeger niet. We vragen nu: "Zou je het aanbod accepteren of zou je de druk opvoeren door te gaan staken?" Toen we verder wilden onderhandelen, hoewel er geen verdere onderhandelingsdatum in de pijplijn zat, konden we dankzij de enquête zeggen: "We willen binnen 24 uur een nieuwe onderhandelingsdatum, wij hebben het hier voor het zeggen." Die druk kan je alleen opbouwen als een meerderheid achter de eisen staat. Het is de massa die stakingen succesvol maakt en daarom is het zo belangrijk dat veel collega's lid zijn geworden van de vakbond en meedoen. Deze opbouw van macht in het bedrijf hebben we te danken aan de depotverantwoordelijken.

Celina. Met het terugkoppelingsmodel is dit jaar ook geëxperimenteerd in het nationale cao-conflict in de publieke sector, en het is uitgeprobeerd in een proefproject bij het ver.di-district Berlijn-Brandenburg. De depotverantwoordelijken heten daar teamafgevaardigden. In ziekenhuizen in Berlijn zijn er bijvoorbeeld teamafgevaardigden per afdeling die hun team bevragen en de resultaten terugkoppelen. Als #BerlinStehtZusammen steunden we deze vakbondscampagne in de ziekenhuizen om het model van de grond te krijgen.

Door met hen in gesprek te gaan, wilden we collega's motiveren om zelf de rol van teamafgevaardigde op zich te nemen. Want we zijn ervan overtuigd dat we deze basis van actieve werknemers nodig hebben. Bij BVG hebben onze collega's dit systeem omarmd en kan deze verworvenheid hen niet meer worden afgenomen. Want het mag duidelijk zijn: collega's kunnen alleen over de streep worden getrokken en echt actief worden in de staking als er een sterke betrokkenheid is bij de onderhandelingen. Dat is hoe ik vakbondsvernieuwing zie. Niet alleen een handvol voltijdse vakbondssecretarissen die voor de werknemers onderhandelen, maar beslissingen die aan de basis worden genomen in plaats van door afgevaardigden.

Welke vooruitzichten zien jullie voor sectoroverkoepelende vakbondsacties?

Stubi. Het is belangrijk voor vakbondsleden om samen met andere bedrijven campagnes te starten. In februari zijn we gestart met wederzijdse ondersteuningscampagnes. Dat werkt alleen als we samenwerken. Bij BVG staakten we samen met BSR, Berliner Wasserbetriebe, Stromnetz Berlin en Berliner Energie und Wärme, en zo konden we meer druk opbouwen. Samen vechten voor onze rechten droeg bij aan de sfeer. We stonden met meer dan 10.000 mensen voor het Rotes Rathaus en waren lang niet meer zo eensgezind de straat op gegaan.

De leden van de cao-commissie stonden ook zij aan zij en gaven zo een sterk signaal van solidariteit naar de buitenwereld. Dat is ons gelukt omdat de vakbondsleden voorstander waren van sectoroverschrijdende actie. We verzekeren elkaar dat het ons recht is om te staken. Bij BVG hebben we ons terugkoppelingssysteem ook gemodelleerd naar de vakbondsactie bij Lufthansa. Tijdens de vergadering van de cao-commissie werd ons verteld hoe ze destijds te werk gingen. Misschien zit ik in de zomer bij een ander bedrijf en vertel ik daar over onze strijd, wie weet.

Celina. Collega's uit verschillende sectoren zijn verenigd door dezelfde bezorgdheden. Alleen samen kunnen we ons verdedigen tegen de besparingen op de verzorgingsstaat. Onder een regering onder leiding van de CDU moeten we onze krachten bundelen. Zo kan het idee van ieder voor zich geen wortel schieten. Overal is geld nodig voor openbare diensten om de stad draaiende te houden.

In hoeverre verergert de sociale afbraak de verschuiving naar rechts in bedrijven?

Celina. Het steeds terugkerende verhaal dat er geen geld is en dat de mensen die naar ons land komen of een uitkering krijgen daarom gekort moeten worden, werkt aanstekelijk. We moeten dat tegengaan met een links verhaal. Aan de piketten waren linkse politici aanwezig die spraken over de top versus de onderkant: "Er zijn mensen die bakken geld hebben, terwijl jullie de stad draaiende houden." Dat is belangrijk om rechtse opvattingen tegen te gaan en alternatieven te laten zien.

Stubi. Ik hoor af en toe rechtse praat. Als collega's het hebben over fietspaden in Peru die aangelegd zijn met Duits geld en dat geld beter zou worden uitgegeven aan Duitsers, dan weet ik dat dat van rechtse bronnen komt. Je moet mensen meekrijgen en dit actief tegenspreken. Het is belangrijk dat we vertrouwen creëren, bijvoorbeeld via het terugkoppelingssysteem. Een open vertrouwensrelatie versterkt mijn geloofwaardigheid. Zelfs al is het maar een kort praatje met een werknemer, een constante aanwezigheid is belangrijk.

Velen zien dat Die Linke de enige partij is die naar stakingsbijeenkomsten komt. Politici moeten oppassen. De mensen zijn al ontevreden. Daar hebben ze genoeg redenen voor. Of ze nu de achturige werkdag afschaffen of ons dwingen later met pensioen te gaan, de stemming zal op een gegeven moment omslaan.

Wat geeft jullie hoop?

Celina. Ik heb veel collega's gesproken die niet geloven dat het anders kan. Maar nu zijn ze ervan overtuigd dat ze het heft in eigen handen kunnen nemen. Ik voel me ook bemoedigd door de solidariteit tussen werknemers en de solidariteit van de stedelijke samenleving.

Stubi. Ik ben hoopvol omdat ik zoveel goede jonge, actieve mensen heb ontmoet. Als ik dat zie, maak ik me geen zorgen over de toekomst.

Artikel verschenen bij Rosa Luxemburg Stiftung op 14 april 2025