De succesvolle tactieken van de elektriciteitsreuzen

De media hadden de voorbije maanden vooral oog voor de eventuele staatshervorming. Maar in het akkoord van PS en N-VA werd ook gesproken over het langer openhouden van de kerncentrales. Dus geen volledige kernuitstap meer in 2025, zoals wettelijk bepaald? Of moet een nieuw geschenk de zakken van de elektriciteitsreuzen vullen? Hoe is het zover gekomen?

Na het einde van de onderhandelingen tussen PS en N-VA zegt Bart De Wever in een video dat het (gelukkig opgezegde) akkoord tussen de socialisten en de N-VA voorzag om bepaalde reactoren (Doel 4 en Tihange 3) tot na 2025 te laten voortwerken. Het was geen geheim dat de Vlaamse separatisten de kernenergie wilden verlengen, maar voor de Vlaamse en Waalse socialisten was het een (schijnbare) bocht en een nieuwe toegeving aan de separatisten. 

Druk van de nucleaire lobby

In oktober 2019 zette Johnny Thijs, de pas benoemde nieuwe voorzitter van Electrabel, de regering onder druk met het voorstel de levensduur van drie reactoren te verlengen voor een periode van 20 jaar. De sluiting van de kerncentrales was nochtans gepland voor 2025. Een verlenging van de kernenergie in België zou alleen ten goede komen aan Engie-Electrabel. Dat wil zo lang mogelijk winst maken met de installaties die met overheidsgeld zijn gebouwd en al sinds 2005 zijn afgeschreven.

Elke euro die in kernenergie wordt geïnvesteerd, is een euro die niet in hernieuwbare energie wordt geïnvesteerd 

De tijd dringt. 2025 is morgen en investeringen in hernieuwbare energie vergen tijd. Een verlengd gebruik van de kerncentrales zou onze energietransitie in gevaar brengen. Elke euro die in kernenergie wordt geïnvesteerd, is een euro die niet in hernieuwbare energie wordt geïnvesteerd. Bovendien is er na meer dan 40 jaar onderzoek en investeringen nog steeds geen oplossing voor het kernafval en dus is het tijd om te stoppen met de productie ervan. Tenslotte vormt kernenergie een reëel gevaar. In 2014 heeft Greenpeace de kosten van een groot nucleair ongeval in Doel laten schatten: tussen 742 en 1.412 miljard (d.w.z. 2 tot 4 keer de rijkdom die in één jaar in België wordt geproduceerd). 

Ondanks die dreigingen heeft de N-VA altijd voor de verlenging van het gebruik van kernenergie gepleit. De partij preekt al jaren over "realistische oplossingen". Dat realisme zou ons dwingen om pas over 40 tot 50 jaar uit de kernenergie te stappen. Alsof er geen alternatieven zouden bestaan. In naam van dit "realisme" heeft de N-VA (in de Vlaamse regering) systematisch de plannen gedwarsboomd om de invoering van hernieuwbare energiebronnen te ondersteunen. Het is makkelijk om vandaag te beweren dat we geen tijd meer hebben en daarom het gebruik van kernenergie moet worden verlengd.

Paul Magnette, de minister van energie die geschenken gaf aan Electrabel

Het pro-kernenergiestandpunt van de N-VA was bekend, maar ook de socialisten houden van kernenergie. Laten we teruggaan naar 2009. De federale minister van energie is dan een zekere Paul Magnette. De geleidelijke kernuitstap is op dat moment gepland tussen 2015 en 2025. Electrabel oefent druk uit om de drie oudste reactoren (Doel 1 en 2, Tihange 1) langer te laten draaien. De Belgische regering tekent een overeenkomst om de levensduur van de betrokken reactoren met tien jaar te verlengen. Magnette argumenteert dat de verlenging van de kernenergie nodig is om de continuïteit van de elektriciteitsvoorziening te waarborgen. Het maakt Magnette niet uit of de CREG (Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas, de marktregulator) van mening is dat men die reactoren kan sluiten zonder het risico op een stroomuitval. Aangezien de kerncentrales sinds 2005 zijn afgeschreven, maakt Electrabel met de verkoop van de daarmee geproduceerde elektriciteit dus praktisch geen kosten om winst op te strijken. We spreken over een "nucleaire rente" (een rente is een voordeel dat zonder al te veel moeite wordt verkregen) die door de CREG op 1,7 tot 2,3 miljard euro per jaar wordt geschat. Electrabel schermt met een bedrag van 650 miljoen euro per jaar en is bereid om een nucleaire belasting van 250 miljoen euro per jaar te betalen als de werking van de centrales wordt verlengd. En wat doet Paul Magnette? Hij zwicht voor Electrabel: in ruil voor de verlengde werking van de drie oudste reactoren zal Electrabel een jaarlijkse nucleaire belasting van 250 miljoen euro betalen. Uiteindelijk kon dat akkoord, waartegen de milieubewegingen een rechtszaak hadden aangespannen, door de val van de regering in 2011 niet in een wet worden omgezet. Maar Paul Magnette had het wel voorbereid. Vandaag blijven de socialisten deze logica volgen.

Een nieuwkomer in het energiebeleid

Door de elektriciteitsmarkt te privatiseren hebben de traditionele partijen de sleutels van de sector aan de privé gegeven. Ze hebben geen hefbomen meer in handen. Hun oplossing? De private elektriciteitsreuzen laten investeren. En daar zit het probleem. Investeringen zullen op korte termijn niet rendabel genoeg zijn en de bedrijven willen niet investeren. Maar de tijd dringt: de regering van lopende zaken (MR - Open Vld - CD&V) is zich daarvan bewust en stelt een oplossing voor: het CRM (Capaciteits Vergoedings Mechanisme). Het doel is de energiereuzen miljarden euro's toe te stoppen (14 miljard over 15 jaar) die ze in nieuwe voorzieningen voor elektriciteitsproductie zouden moeten investeren. Het CRM is "technologisch neutraal", d.w.z. het subsidieert alle energieën, inclusief kernenergie, terwijl de kernuitstap precies het oorspronkelijke doel van het CRM was.

Dit geschenk wordt alom betwist. Opnieuw door de CREG, die van mening is dat het niet nodig is: er dreigt geen gevaar dat het licht uitgaat. Desondanks stemden alle partijen, behalve de PVDA, voor dit geschenk aan de multinationals op de rug van de belastingbetaler. 

De elektriciteitsreuzen (zoals Engie-Electrabel) winnen dus altijd: hetzij door de verlenging van de kernenergie, hetzij door de CRM. Ten nadele van de planeet en ten nadele van onze portemonnee: want zoals we de kerncentrales hebben afbetaald, wijst niets erop dat we ook niet voor het CRM zullen betalen.

Het alternatief

Als we kijken naar voorbeelden van openbaar elektriciteitsbeheer en -opwekking uit de hele wereld, zien we dat er iets anders mogelijk is. Zoals in Denemarken. De oliecrisis van de jaren zeventig heeft het Deense energiebeleid op losse schroeven gezet. De investeringen in nucleaire en fossiele brandstoffen werden stopgezet. Vandaag de dag wordt het land beschouwd als wereldleider op het gebied van energietransitie. Met één les in het achterhoofd: de energietransitie werkt goed als er geen winstbejag mee gemoeid is. Planning, transparantie en burgerparticipatie waren de basisprincipes van deze visionaire energiestrategie. Dat moet onze toekomstige regering toch inspireren?