Congo: de kerfstok van de Belgen

Als we de avonturen van Kuifje in Congo mogen geloven, dan mogen de Congolezen van geluk spreken dat de Belgen er ooit voet aan land hebben gezet. Al die goede dingen die wij daar gedaan hebben! In werkelijkheid is het verhaal van de Belgen in Congo er echter vooral een van uitbuiting en dictatoriale neigingen.

Het duurde tot meer dan twintig jaar na de onafhankelijkheid van Congo eer de eerste kritische boeken over de koloniale geschiedenis het grote publiek bereikten. Tot op de dag van vandaag worden nog steeds pogingen gedaan om de waarheid te verdoezelen, namelijk dat de Belgische elite steenrijk werd door de Congolezen tot op het bot uit te persen. We zetten enkele feiten op een rijtje.

Congo was een echte goudmijn voor het Belgische kapitaal. Tussen 1950 en 1955 kwam liefst 25 % van alle door Belgische en Congolese maatschappijen uitgekeerde dividenden uit de kolonie. Nochtans waren er slechts 300 koloniale maatschappijen tegenover 9.000 zuiver Belgische bedrijven. Dat wil dus zeggen dat iets meer dan 3 % van de Belgische bedrijven in Congo actief waren, en dat die 3 % goed waren voor 25 % van alle uitkeringen aan aandeelhouders.

De waarde van de Congolese aandelen bedroeg in 1928 26 % van de totale waarde van de beursgenoteerde bedrijven. In 1955 was dat opgelopen tot 44 %.¹

De Union Minière, het huidige Umicore, werd in 1906 opgericht met een kapitaal van 10 miljoen frank. Het bedrijf was decennialang het kroonstuk van de Société Générale. Het verwezenlijkte tussen 1950 en 1959 een nettowinst van 31 miljard frank. De laatste vijf jaar van het koloniale regime telde het bedrijf 21,81 miljard frank winsten en afschrijvingen.²

Rijk geworden in Congo

Een studie die op een systematische manier onderzoekt in welke mate de huidige Belgische, economisch toonaangevende kapitaalgroepen en families hun positie aan de Congolese kolonie te danken hebben, is vooralsnog niet gemaakt. De vele fusies, naamsveranderingen en overnames maken die opdracht er ook niet makkelijker op. De miljonairsfamilies Empain en Lambert bijvoorbeeld, verdwenen naar de achtergrond en mensen als Albert Frère namen hun rijk over. Maar dat het kolonialisme voor een groot deel mee aan de basis lag van het vermogen van de rijkste Belgen en grote kapitaalgroepen, lijdt weinig twijfel.

Als we de lijst van 200 rijkste families van België bekijken, dan zien we dat er van de eerste 23 families liefst 9 direct actief waren in Belgisch-Congo, of er hun kapitaal aan te danken hebben: de families Solvay, Emsens, Boël, Janssen, Bekaert, Lippens, Vandemoortele, Van Thillo, Bertrand, Dieryck en van Baaren. Verder in de lijst stuiten we nog op families als Van Hool, Collinet, De Cloedt en Greindl.

De koninklijke familie zelf staat niet op die lijst, maar dat ze de basis van haar kapitaal in Congo legde, is ondertussen duidelijk. De betrouwbaarste evaluaties schatten dat het koninklijk domein tussen 1896 en 1900 50 miljoen goudfrank opbracht en tussen 1900 en 1907 40 miljoen goudfranken. Omgezet naar vandaag is dit respectievelijk 250 miljoen euro en 200 miljoen euro.³

Uitbuiting à volonté

Deze enorme winsten konden alleen tot stand komen door een al even enorme uitbuiting van de plaatselijke bevolking. In 1924 schatte de vicegouverneur van Congo, Moulaert, dat een arbeider van de Union Minière jaarlijks 8.000 tot 9.000 frank kostte, terwijl hij er 50.000 opbracht.⁴

Een provinciale commissie voor de arbeidsmarkt in Kivu schatte dat de kosten voor voeding van een gemiddelde arbeider 62,10 frank bedroegen, terwijl het gemiddelde loon 65 frank was. De werknemer besteedde dus 95 % van zijn loon aan voeding.5

In 1957 waren er 1.147.712 zwarte loontrekkenden. Die ontvingen 13,9 miljard frank, terwijl 29.689 Europese weddetrekkenden 12,4 miljard frank verdeelden onder elkaar …⁶

Deze enorme uitbuiting was mogelijk door gebruik van geweld en dwang. In een handboek voor ambtenaren van de kolonie lezen we: “Hoe de medewerking bekomen van een luie bevolking, die in haar eigen omgeving gemakkelijk de middelen vindt om in haar bescheiden behoeften inzake voeding, huisvesting en kleding te voorzien? Dit vat bijna het hele koloniale vraagstuk samen.”⁷

In september 1925 beklaagt een territoriaal ambtenaar zich als volgt: “De geweldplegingen worden van dag tot dag talrijker en laten de bevolking vrijheid noch rust. (...) Zodra mijn aankomst wordt gemeld, lopen de dorpen leeg zoals bij de aankomst van een slavenkoopman.”⁸  

Tot 1945 ging de vorming van de Congolese arbeidsmarkt gepaard met dwang en geweld. Het aantal tewerkgestelde Congolezen evolueerde van 47.000 in 1917 tot 543.957 in 1939. De oorlog was een uitstekend voorwendsel om het systeem van gedwongen arbeid tot het uiterste door te drijven: in 1944 telde Congo 691.067 mensen die onder het stelsel van dwangarbeid werkten.⁹

Moord op stakers

De uitbuiting werd mee in stand gehouden door een gebrek aan hoger onderwijs en een verbod op syndicale en politieke activiteit.

Er was een uitgebreid onderwijsnet onder het kolonialisme, maar het werd beperkt tot de lagere school. Pas in de tweede helft van de jaren 50 werden humaniora en hoger onderwijs toegankelijk voor Congolezen. In het schooljaar 1959-1960 zaten 9.393 Congolese scholieren in de humaniora en zaten er 763 studenten op de universiteitsbanken.¹⁰

Gedurende de hele koloniale periode was elke politieke activiteit verboden voor Congolezen. Van syndicale rechten was evenmin sprake. Zo opende de force publique op 9 december 1941 in een mijn van de Union Minière het vuur op een groep stakers die vergezeld waren van vrouwen en kinderen. Officieel stierven 45 mannen, 2 vrouwen en 1 kind. Later verklaarde Georges Lievens, een blanke syndicalist die met de stakers sympathiseerde, dat er nog eens 50 gewonden stierven omdat het ziekenhuis weigerde hen te verzorgen …¹¹

Het gezamenlijke historische verleden van België en Congo brengt met zich mee dat tienduizenden Belgische families een of andere band hebben met Congo. Gegronde kritiek op het kolonialisme brengt Belgen en Congolezen dichter bij mekaar. Het is antigif tegen chauvinisme en racisme. Het maakt ons waakzaam tegenover het Belgische establishment dat beweert het Congolese volk te willen beschermen tegen de — nochtans democratisch verkozen — eigen Congolese leiders, terwijl datzelfde Belgische establishment zelfs tot vandaag echt gegronde kritiek op haar koloniale verleden blijft bestrijden.

1. Beulens F., Congo 1885-1960. Een financieel-economische geschiedenis, EPO, Antwerpen, 2007, pp. 599-600

2. P. Joye en R. Lewin, Les trusts au Congo, Bruxelles, 1961, p. 217-219.

3. Ndaywel è N.I., Nouvelle histoire du Congo. Des origines à la République Démocratique, Le Cri- Afrique éditions, 2009, p 314.

4. R. Buell, The native problem in Africa, vol. 2, New York. 1928, p. 466.

5. B. Verhaeghen in Le Congo belge durant la seconde guerre mondiale, recueil d’Etudes, Bruxelles, 1983, p. 447 en 455

6. Courier Hebdomadaire, Bruxelles, 22 mei 1959, p. 10-11.

7. Recueil à l’usage des fonctionnaires et des agents du service territorial au Congo belge, p. 427

8. R. Buell, The native problem in Africa, vol. 2, New York. 1928, p. 466.

9. E. Lejeune, ‘Les classes sociales au Congo’ in Remarques Congolaises, 1966, p. 102.

10. site UROME, ibidem.

11. Marchal Jules, Travail forcé pour le cuivre et pour l’or. L’Histoire du Congo 1910-1945 Tome I, Editions Paula Belings 1999, pp. 196-199.

Dit artikel verscheen eerder in 2010 naar aanleiding van de vijftigste verjaardag van de onafhankelijkeid van Congo.