“In Brazilië is een echte straatoorlog aan de gang”

De Spaanse journalist, schrijver en socioloog Ignacio Ramonet is een specialist van Latijns-Amerika. Hij spreekt over de crisissen in Brazilië, Venezuela en Argentinië, landen waar rechts vastbesloten is de macht opnieuw in handen te krijgen.

Dag na dag zakt Brazilië dieper weg in de crisis. De meest recente veldslag om de macht, met de pogingen om president Dilma Rousseff uit haar ambt te ontzetten, liep uit op een institutionele crisis. Op 17 april werd in het Braziliaanse parlement een procedure goedgekeurd om president Dilma Rousseff af te zetten. De stemming hierover werd echter op 9 mei door parlementsvoorzitter Waldir Maranhao (de vervanger van Eduardo Cunha, die zelf verwikkeld zit in een corruptieschandaal) ongeldig verklaard. Reden: parlementsleden werden onder druk gezet, stemintenties openbaar gemaakt. Door de ongeldigverklaring moest alleen de Senaat nog goedkeuring geven voor de afzetting. De dag nadien, op 10 mei, kwam de parlementsvoorzitter echter al op zijn beslissing terug. Toch gaf de voorzitter van de federale Senaat de toestemming om de procedure verder te zetten. Onbegrijpelijk. Waarna de senaat effectief stemde voor de schorsing (van zes maanden) van de president, in afwachting van een definitief verdict.

Eerder had Dilma Rousseff de Brazilianen al gewaarschuwd: “We zitten midden tussen manipulaties en gemene streken.” Brazilië verzinkt in machtsstrijd, institutionele leegte en een sociale en economische crisis.

Wat is uw analyse van de strategieën van rechts in Zuid-Amerika, vooral dan in Venezuela en Brazilië, waar ze blijkbaar tegelijk de economische en de institutionele oorlog hebben verklaard?

Ignacio Ramonet. De lopende gebeurtenissen in deze landen volgen elk hun eigen logica. Venezuela ligt aan de basis van die keten van linkse regimes in Zuid-Amerika. Het is daar dat een progressieve regering het in de praktijk het langst heeft uitgehouden. Daar deed links ook het meest ervaring op met de strijd tegen de door de VS gesteunde oppositie. De Verenigde Staten hebben trouwens op geen enkel ogenblik opgehouden de Bolivariaanse revolutie te bestrijden. Onmiddellijk na de verkiezing van Hugo Chávez in 1998 startten de VS hun offensief al, met als eerste concrete feit een staatsgreep in 2002. Maar dankzij de persoonlijkheid van Chávez en zijn enorme ondernemingsgeest won hij een referendum, dat zijn ontslag vroeg. Meteen maakte hij zijn tegenstanders duidelijk dat de strijd tegen de Bolivariaanse revolutie moeilijk zou zijn.

Toen bekend werd dat Chávez ernstig ziek was, verhevigden de aanvallen van de oppositie en na zijn overlijden in 2013 nog meer. Zijn opvolger Nicolás Maduro werd in 2013 verkozen met minder dan drie punten verschil op rechts. De strijd brak opnieuw los, met enerzijds een felle mediacampagne rond de incompetentie van Maduro en anderzijds een economisch offensief waarbij geregeld allerlei basisproducten – voedsel, hygiëneproducten, geneesmiddelen – niet meer te krijgen waren. Tegelijk werd ook een aanval op de munt ontketend, met als gevolg zware inflatie, met daarbovenop dan nog de instorting van de olieprijs.

De Verenigde Staten hebben de Bolivariaanse revolutie altijd bestreden. Onmiddellijk na de verkiezing van Hugo Chávez in 1998 startten de VS hun offensief al

In Brazilië is er een institutionele staatsgreep aan de gang. De politieke oriëntatie van Dilma Rousseff en haar Arbeiderspartij PT zint sommigen niet. Op het einde van haar eerste ambtstermijn, en vooral sinds haar herverkiezing in 2015, heeft de Braziliaanse president geprobeerd het op een akkoord te gooien met de gematigde krachten, tegen de wil in van haar kiezers. Die alliantie met de sociaal-liberale krachten leidde in het begin van haar tweede ambtstermijn tot een besparingsprogramma waar hoofdzakelijk de lagere klassen van de bevolking het slachtoffer van waren. Gevolg hiervan was dat het volk niet langer bereid was Rousseff te steunen op het moment dat haar regering onder vuur werd genomen door rechts en de oppositie.

Door de vorige president Lula op te nemen in haar regering, probeerde Rousseff het volk opnieuw in beweging te krijgen. Waarop de oppositie een grote mediacampagne opzette bij de arrestatie van Lula.

Ondanks alles blijven de overwinningen van de rechtse oppositie in Zuid-Amerika eerder beperkt. In Venezuela blijft de regering in handen van de Bolivariaanse revolutie en het parlement wordt geleid door de oppositie. In Argentinië is het omgekeerd met een duidelijk liberale, conservatieve president, Mauricio Macri, en een progressieve wetgevende macht met wisselende elementen. In Bolivia blijft Evo Morales aan de macht tot in 2019.

Hebben de progressieve regeringen de prijs betaald van het regeren? Dat in combinatie met een economische crisis en een instorting van de olieprijzen.

Ignacio Ramonet. Al deze regeringen zijn via verkiezingen aan de macht gekomen. Dat is op zich al een merkwaardig feit als je de geschiedenis van Zuid-Amerika kent. De verkiezing van Chávez was een keerpunt. Hij was de eerste verkozen progressieve president met een sociaal hervormingsprogramma sinds Salvador Allende in Chili in 1971. Bij zijn aantreden stond de koers van de olie op minder dan 10 dollar. Om de prijs van een vat ruwe olie omhoog te krijgen, besliste Chavez de OPEC (Organisatie van olie-exporterende landen, n.v.d.r.) nieuw leven in te blazen. Dat gaf hem de financiële middelen om een beleid te voeren van reële sociale herverdeling  – gratis gezondheidszorg, uitwerking van een pensioenstelsel, een onderwijsprogramma – en infrastructuurwerken – wegen, havens, dammen, spoorwegen, ziekenhuizen, scholen ... Dit beleid werd overgenomen door Evo Morales in Bolivia, Rafael Correa in Ecuador, Nestor Kirchner in Argentinië en ook door Lula in Brazilië.

Al deze leiders profiteerden mee van de stijging van de oliekoersen en van de hyperactiviteit van de Chinese economie. De koers voor de grondstoffen uit Latijns-Amerika – mineralen, soja, koffie, cacao ... – steeg sterk. Vandaag komt het offensief van rechts in een periode dat de olieprijs opnieuw sterk daalt en dat China de groei heroriënteert naar de eigen binnenlandse markt. De import daalt en de prijzen voor landbouw- en mijnbouwproducten zakten in elkaar. De sociale programma’s in deze landen dragen hiervan de gevolgen. De kiezers, die hier dus ook niet meer van kunnen profiteren, voelen zich verraden.

Vijftien jaar progressief beleid in Latijns-Amerika heeft meer dan 200 miljoen mensen uit de armoede gehaald. 50 miljoen mensen klommen op naar de middenklasse. Die mensen hebben andere eisen en behoeften, en de progressieve regeringen hebben zich daar niet aan weten aan te passen.

Vijftien jaar progressief beleid in Latijns-Amerika heeft meer dan 200 miljoen mensen uit de armoede gehaald

Kan links via sociale strijd nog een antwoord bieden, zoals in Argentinië met de betogingen tegen de rechtse president Mauricio Macri?

Ignacio Ramonet. Na de overwinningen van rechts komt er vaak een vorm van neoliberaal beleid aangepast aan het land. In Argentinië lijkt Macri een “shocktherapie” te gaan toepassen. Tot nu toe heeft hij zonder al teveel weerstand kunnen regeren, aangezien het land midden in de zomervakantie zat (het zuidelijke halfrond komt net uit de zomer, n.v.d.r.). Nu het herfst is, komt ook de syndicale mobilisatie opnieuw op gang. En die protesten gaan nog sterker worden nu Macri de antisociale maatregelen versneld wil doorvoeren. Hij zal af te rekenen krijgen met een dubbele oppositie: een wetgevende oppositie vanuit het parlement en de oppositie van de vakbonden op straat.

In Venezuela trachten president Maduro en zijn regering hun kiezers opnieuw te mobiliseren. Er is heel wat kritiek te leveren op de manier waarop zij hun machtsuitoefening hebben ingevuld. Ze hebben de volksmobilisatie en de bewustmaking van de eigen troepen compleet verwaarloosd. Bovendien besliste de regering haar munt op te waarderen en verandering door te voeren in haar economisch model, dat veel te afhankelijk was van de olie-uitvoer. Venezuela wil zich meer op de productie richten.

Kan links de straat opnieuw veroveren, nu rechts erin geslaagd is die ruimte in te nemen?

Ignacio Ramonet. Rechts heeft al meer dan twintig jaar begrepen dat het de straat niet kan overlaten aan de linkse krachten. In Frankrijk is de mobilisatie tegen het huwelijk voor iedereen daar een voorbeeld van. Nieuw rechts, overheerst door de neoconservatieve ideologie, heeft duidelijk theoretisch goed nagedacht over hoe ze de straat voor zich kon winnen. En rechts in Latijns-Amerika heeft zich die theorie heel goed eigengemaakt.

In Brazilië zijn we vandaag getuige van een heuse “straatoorlog”. Bijna twee miljoen mensen betoogden in São Paulo tegen Dilma Rousseff. En als Lula een tegenoffensief organiseert, dan komen er nog een keer bijna twee miljoen mensen op straat. Op termijn zou deze krachtmeting zich in het voordeel van de linkse krachten moeten keren.

Zijn deze crisissen die de progressieve krachten nu doormaken in Brazilië en Argentinië voor een deel ook te wijten aan een politiek van herverdeling zonder echte systeemverandering?

Ignacio Ramonet. Door het Braziliaanse kiesstelsel kon de PT enkel de presidentsverkiezingen winnen. Die partij had nooit een overtuigende meerderheid in het parlement, waar ze ongeveer 90 van de 513 zetels heeft. Om te regeren moet de PT dus altijd terugvallen op allianties, onder meer met de PMDB (centrumrechts, met 69 zetels, n.v.d.r.) die hierbij een sleutelpositie in handen heeft. De PT moet een heel aantal ministeries aan de PMDB overlaten en meteen ook een deel van haar programma laten vallen. De PT heeft nooit pogingen ondernomen om het kiessysteem te veranderen om de regering een echte meerderheid te bezorgen. In Brazilië heerst diepgaande verdeeldheid in de maatschappij. Het land maakt zowel een institutionele, als een sociale en een economische crisis door. Brazilië wordt voorgesteld als een nieuwe mogendheid, maar het land lijkt dertig jaar achteruit geworpen te worden en weg te zakken in een – zwaar overdreven – collectief psychologisch drama, met een juridisering van het politieke leven dat de regering blokkeert.

Interview overgenomen van L'Humanité van 13 mei.