Brazilië, de motor die de wereld naar sociale rechtvaardigheid doet kantelen

Ondanks de zware jaren van militaire dictatuur van 1964 tot 1985 en recent het bewind van de extreemrechtse president Bolsonaro, is Brazilië een drijvende kracht voor links in Latijns-Amerika en de opkomst van de BRICS, de alliantie van opkomende landen die de multipolaire wereld van vandaag vormen. We spreken met Ana Prestes, een plaatselijke communistische leider, over uitdagingen en de hoop van het Braziliaanse volk.

Als kleindochter van de legendarische communistische leiders Luís Carlos Prestes en Maria Prestes Ribeiro, behoort Ana Prestes tot een geslacht van militanten die ballingschap, clandestiniteit en repressie doorstonden om de idee van een soeverein en solidair Brazilië levend te houden. Als verantwoordelijke internationale betrekkingen van de Communistische Partij van Brazilië (PCdoB), opgericht in 1922 en jarenlang verboden door de militaire dictatuur, staat ze voor een generatie vrouwen die strijdt voor democratie, sociale rechtvaardigheid en een multipolaire wereld. 

Voor ons blikt ze terug op de rol van Brazilië in de BRICS, de plaats die het land inneemt in de strijd tegen klimaatverandering, het proces van Bolsonaro en het recente volksreferendum.

Sinds de terugkeer van Lula als president in 2022 neemt Brazilië weer een centrale plaats in op de internationale scène, met name door zijn rol in de BRICS. Welke rol speelt de huidige regering in deze alliantie?

Ana Prestes. Brazilië was een van de oprichters van de groep, samen met Rusland, India en China. Zuid-Afrika sloot zich later aan. Vandaag belichamen de BRICS-landen de hoop op een multipolaire wereld, gebaseerd op samenwerking, gedeelde ontwikkeling en vrede.

Onder Lula herovert Brazilië zijn internationale rol. De president verdedigt het multilateralisme en de "de-dollarisering", het einde van de monetaire hegemonie van de VS, wat erg verontrustend is voor Verenigde Staten. We hebben het hier over de wereld die draait op solidariteit, niet op sancties en blokkades. De nieuwe BRICS Bank, voorgezeten door Dilma Rousseff, de progressieve ex-presidente van Brazilië, is hiervoor een concreet instrument.

Een van de dingen die in de groep naar voren komt, is het belasten van de superrijken. Hoe kreeg Brazilië het voor elkaar om dit op de agenda te krijgen?

Ana Prestes. Het is een populaire eis die wereldwijd weerklank vindt. Lula slaagde erin de kwestie op de agenda te zetten van de G20 - de 20 "rijkste" landen - en de BRICS. Het gaat erom de rijkste mensen te laten bijdragen en tegelijkertijd de lasten voor de werkende mensen te verlichten. In Brazilië windt onze campagne er geen doekjes om: "Ontzie de armen, belast de rijken!" Dat ordewoord is de kern van een programma van fiscale en sociale rechtvaardigheid dat we al tientallen jaren voorstaan.

De terugkeer van Brazilië op het wereldtoneel komt ook tot uiting in de strijd voor de bescherming van het milieu, een domein waarop Lula de stem van het mondiale Zuiden wil laten horen. Afgelopen november vonden de COP30 en de Top van de Volkeren plaats in Belém, in het Amazonegebied. Hoe kon Brazilië een leidende rol opnemen in klimaatkwesties?

Ana Prestes. Verder was het een enorme logistieke uitdaging, want Belém heeft niet de infrastructuur van een grote hoofdstad. Maar dat is juist de kracht van de boodschap: de realiteit van het mondiale Zuiden laten zien, met zijn grenzen en mogelijkheden.

De schaduw van het nog steeds invloedrijke extreemrechts hangt boven Brazilië. Voormalig president Bolsonaro staat terecht wegens poging tot staatsgreep. Hoe sterk is extreemrechts vandaag in Brazilië?

Ana Prestes. Extreemrechts blijft machtig. Het beschikt over een parlementaire meerderheid en geniet de steun van uitgebreide evangelische netwerken en krachten van buitenaf. We hebben te kampen met een georganiseerd en gefinancierd neofascisme, in de lijn van het Trumpisme. Net als Trump in de Verenigde Staten, speelt Bolsonaro nu de kaart van het martelaarschap. Maar justitie boekt vooruitgang en dit is een essentiële stap in de versteviging van de democratie.

Bolsonaro genoot inderdaad steevast de steun van Donald Trump. Bracht deze transatlantische link tussen extreemrechtse bewegingen een anti-imperialistisch reveil teweeg in Brazilië?

Ana Prestes. Ja, steeds meer Brazilianen begrijpen de mechanismen van de VS-inmenging in onze regio. We hebben een lange geschiedenis van verzet tegen het imperialisme, van de militaire dictatuur tot nu. Zoals altijd staat de PCdoB aan de kant van soevereine volkeren: Cuba, Venezuela en Palestina. Wij verdedigen een wereld zonder overheersende macht, waar elk land vrij zijn eigen weg kiest.

De strijd tegen extreemrechts gaat gepaard met een vernieuwd activisme. De progressieve krachten in Brazilië proberen van onderuit een volksproject op te bouwen. Deze zomer was er een groot volksreferendum. Wat waren de belangrijkste thema's?

Ana Prestes. Met de volksraadpleging van 7 september werd een Braziliaanse traditie van participatieve democratie voortgezet. Het richtte zich op twee hoofdlijnen: het einde van het "zes bij één traject" (een zesdaagse werkweek met één vrije dag) en de belasting van de superrijken.

Dit soort mobilisatie, ingezet door de sociale bewegingen – de Beweging van Landloze Arbeiders (MST), vakbonden, de Nationale Unie van Studenten, enz. - maakt het mogelijk om de bevolking politiek op te voeden. Het is een instrument om het bewustzijn te vergroten: mensen doen mee, discussiëren en maken zich de inzet van de strijd eigen.

De huidige strijdbewegingen hebben hun wortels in een lange geschiedenis van verzet door de PCdoB, gesmeed in een klimaat van clandestiniteit en vervolging. Tijdens de dictatuur was de PCdoB verboden. Hoe hebben de communisten de strijd verdergezet?

Ana Prestes. Onze partij kende twee langdurige periodes van illegaliteit, onder Vargas en tijdens de militaire dictatuur (1964-1985). Velen werden gevangen genomen, gemarteld en vermoord. Anderen, zoals mijn grootvader, gingen in ballingschap. Maar de PCdoB is nooit verdwenen: de partij zette de werking ondergronds verder, in de vakbonden, de universiteiten en de cultuur.

We speelden een beslissende rol in de beweging voor amnestie en voor de grondwet van 1988. Dankzij deze volharding is er vandaag de Braziliaanse democratie.

Vandaag verbindt de PCdoB de herinnering aan haar strijdverleden met bestuurlijke ervaring in regionale en lokale uitvoerende organen. U werkte in de staat Maranhão, die wordt bestuurd door de PCdoB. Welke lessen haalt u hieruit?

Ana Prestes. Het was een waardevolle ervaring. Regeren betekent de confrontatie aangaan met de economische macht en het anticommunisme, die versterkt worden door de opkomst van extreemrechts. We leerden dat openbaar bestuur moet samengaan met volksopvoeding: elke hervorming, elk programma vergt uitleg, om desinformatie tegen te gaan.

Welke allianties smeden jullie op het terrein met sociale bewegingen zoals de MST?

Ana Prestes. We werken hand in hand. Onze militanten zijn actief in de boeren-, vakbonds-, studenten-, feministische, antiracistische en LGBTQIA+-bewegingen. We zijn actief in de belangrijkste vakbond van het land, de CUT , de Nationale Unie van Studenten, de Unie van Braziliaanse Vrouwen, de MST, de Beweging van Dakloze Arbeiders (MTST), de vredesbeweging, ...

Onze aanwezigheid op straat en in de sociale media vormen één en dezelfde strijd: de politiek verbinden met het dagelijks leven van mensen.

Heeft u een boodschap voor de jonge generaties in Brazilië en elders?

Ana Prestes. We leven in een periode van diepgaande historische omwentelingen, gekenmerkt door nieuwe machtsverhoudingen in de wereld. Het zijn gevaarlijke maar ook hoopvolle tijden. Machtsstructuren veranderen, nieuwe spelers komen op en dat zet de deur open voor ongekende mogelijkheden voor de opbouw van een meer rechtvaardige, multipolaire wereld. Jongeren moeten zich organiseren, mobiliseren en zich niet laten ontmoedigen. De geschiedenis is in beweging en het is aan hen om de volgende bladzijden te schrijven, aan de kant van vrede, democratie en waardigheid.