Boek | NAFTA en de overwinning van Donald Trump

Nog nooit deden vrijhandelsakkoorden zoveel stof opwaaien als TTIP en CETA. Line De Witte schreef er een boek over: TTIP en CETA voor beginners. Is het gevaar geweken?. In dit uittreksel heeft ze het over het Noord-Amerikaanse NAFTA-akkoord, dat de werknemers loon en jobs kostte. Een voorpublicatie.

Met 450 miljoen betrokken inwoners was NAFTA toen het grootste vrijhandelsakkoord ter wereld. NAFTA (North American Free Trade Agreement), het vrijhandelsakkoord dat in 1994 werd gesloten tussen de VS, Mexico en Canada. De drie landen gaven elkaar de status van ‘meest begunstigde handelsnatie’ en schaften de wederzijdse invoertaksen af. Voor Amerikaanse bedrijven werd het bijzonder voordelig om over de grens tegen hongerlonen te produceren en de producten in te voeren. 

Ze werden daarbij aangemoedigd door het speciale maquiladoras-programma van de Mexicaanse regering die er de economie een boost mee wou geven. De Mexicaanse grensgebieden met de VS kwamen er steeds voller van te staan. Voor vele Mexicanen staan ze dan ook symbool voor wat NAFTA voor hen betekent. 

Ook voor inwoners van Canada was NAFTA geen zegen. De werknemers van de toenmalige Caterpillarfabriek in Ontario werden door hun werkgever voor het blok gesteld: een loonvermindering van 50 procent of de fabriek zou verhuizen naar Ohio in de VS. 

Zonder invoertaks werd produceren tegen lage lonen bij de NAFTA-buren veel aantrekkelijker. De werknemers weigerden en de baas doekte de fabriek op om aan de slag te gaan met Amerikaanse werknemers die hetzelfde werk voor de helft van het loon wilden doen. Maar zelfs dat was niet genoeg. Vier jaar later pakte de Caterpillarfabriek ook op het Amerikaanse vasteland haar biezen. Op naar Mexico, waar de lonen nog lager lagen. 

En in de VS ging het niet anders. Door NAFTA gingen naar schatting 750.000 jobs verloren, voornamelijk in de staten Californië, New York, Michigan en Texas. Verschillende fabrieken verhuisden net als de Caterpillarfabriek in het net genoemde voorbeeld, naar Mexico, waar de lonen lager liggen. Dat zette dan weer druk op de lonen. 65 procent van de Amerikaanse bedrijven in de typische maquiladoras-sectoren (computers, motorvoertuigen, textiel, elektrische apparaten) gebruikten het dreigement dat ze naar Mexico zouden verhuizen. De werknemers konden daardoor niet onderhandelen over hogere lonen en moesten zelfs lagere lonen aanvaarden om hun job te behouden.

‘So the mining gates locked / And the red iron rotted / And the room smelled heavy from drinking / Where the sad silent song / Made the hour twice as long / As I waited for the sun to go sinking.’ 

Bob Dylan zingt in zijn North Country Blues over het verval van die noordelijke staten, waar hij zelf geboren is. De noordelijke staten worden ook de Rust Belt States genoemd, naar de verroeste machines van verlaten fabrieken. De werkloosheid groeide. In de jobs die nog overbleven, werkten mensen tegen een fractie van hun vroegere loon, de criminaliteit steeg en zo ook het ongenoegen van de bevolking. “Failliet, depressief en worstelend, de schoorstenen van de fabrieken en de karkassen van wat we ooit de middenklasse noemden, verspreid over het platteland”, zo omschrijft de Amerikaanse documentairemaker Michael Moore de staten in het noorden van Amerika. Volgens hem is dit verval en de rol die NAFTA daarin speelde een van de belangrijkste factoren waarom Donald Trump de overwinning behaalde in de Rust Belt States en daardoor ook in het hele land. Trump hekelde de steun van Clinton aan NAFTA en aan de vrijhandelsverdragen die nu op tafel liggen. Toen de Ford-motorfabriek in Michigan naar Mexico wilde verhuizen, dreigde Trump ermee 35 procent invoertarief te heffen op in Mexico gebouwde auto’s die naar de VS verscheept zouden worden. Dat klonk als muziek in de oren voor de arbeiders die vreesden hun job te verliezen. En zij stemden massaal voor ‘Make America Great Again’. 

Moore betreurt die stem, omdat een president als Trump het leven van deze mensen niet zal verbeteren, maar verrassen doet het hem niet. Voor veel arbeiders staat vrijhandel gelijk aan goedkope invoer en aan loon- en werkplaatsverlies. NAFTA veroorzaakte de maquiladoresboom in het nabije Mexico. Sinds China tot de WTO (World Trade Organisation, de Wereldhandelsorganisatie) toetrad, wijken bedrijven op grote schaal uit naar het Rijk van het Midden om er goedkoop te produceren en daarna de Amerikaanse markt te overspoelen. Het zijn stuk voor stuk redenen die Donald Trump naar het presidentschap tilden. 

De winnaars en de verliezers van vrijhandel 

De een zijn dood is de ander zijn brood. Voor elektronicafabrieken als HD Electronics en LG is NAFTA een droomakkoord, dat de winsten tot ongeziene hoogten doet stijgen. De LG-fabriek in Reynosa maakte in 2012 meer dan 2 miljard euro winst. LG zal je over NAFTA niet horen klagen. En ook Caterpillar is enthousiast. Het bedrijf pronkt zelfs op de website van het akkoord met zijn overwinningen en met blije gezichten. Het Amerikaanse bedrijf Ethyl Corporation gebruikte het NAFTA-akkoord om de Canadese staat voor de rechter te dagen. In april 1997 besliste het Canadese parlement de stof MMT, die aan benzine kan worden toegevoegd, te verbieden. MMT is een giftige stof en de Canadese overheid was van oordeel dat het gebruik ervan een gevaar voor de volksgezondheid betekende. Bovendien beschadigde deze stof motoren en zorgde ze ervoor dat ze meer uitstootten. Toen de wet in 1997 in werking trad, klaagde Ethyl Corporation, dat deze stof produceert, de Canadese overheid aan via een arbitrage tussen investeerder en staat. De nieuwe wettelijke bepaling zou volgens het bedrijf niet stroken met de bepalingen in NAFTA. Ethyl eiste 220 miljoen euro van de Canadese overheid om huidige en toekomstige verliezen te compenseren. De Canadese overheid betaalde Ethyl 11,5 miljoen euro en trok haar verbod op MMT in. De stof zou plots toch niet meer zo schadelijk zijn als eerst gedacht. De burgers zijn dus tweemaal verliezer. Niet alleen betalen zij via hun belastinggeld de kosten, er wordt daarenboven een giftige stof op hun leefmilieu losgelaten. Dit is maar een van de voorbeelden van de schadevergoedingen die zijn betaald aan bedrijven in de rechtszaken tussen investeerders en een staat. Meer dan 300 miljoen euro werd op die manier aan bedrijven betaald met het belastinggeld van de Canadese, Mexicaanse en de Amerikaanse burgers. 

Als we de bevoegden in de onderhandelingen moeten geloven, zou NAFTA echter een succes zijn voor mens en klimaat, voor bedrijven en consumenten, voor werknemers en gezinnen. Bill Clinton, toenmalig president van de Verenigde Staten, stelde het als volgt: “Het Noord-Amerikaans Vrijhandelsakkoord betekent jobs. Amerikaanse jobs, en goedbetaalde Amerikaanse jobs. Als ik dat niet geloofde, zou ik dit akkoord niet steunen.”

NAFTA zou volgens de president in de eerste twee jaar 200.000 jobs creëren in de VS en dat zou na vijf jaar tijd oplopen tot wel een miljoen. In studies werd gegoocheld met cijfers en percentages die fantastische successen beloofden voor de economieën van Canada, de VS en Mexico. De armoede zou verminderen, de werkomstandigheden zouden verbeteren. Bleek dat even tegen te vallen. Hoe enthousiast Bill Clinton was over NAFTA tijdens de onderhandelingen, zo enthousiast zijn nu ook Europese, Canadese en Amerikaanse politici over CETA en TTIP. Na het lezen van het bovenstaande zou je je kunnen afvragen waarom vrijhandelsakkoorden überhaupt onderhandeld worden, als ze toch zoveel negatieve gevolgen hebben voor burgers. En ik moet denken aan wat Kitty Snieders van Greenpeace, die ik voor dit boek interviewde, me zei: “Er is een blind liberaal geloof, dat is echt een geloof. De vrije markt wordt een dogma. Als je weet dat er 20.000 lobbyisten zitten in Brussel en je krijgt als politicus altijd dezelfde boodschap, dan wordt dat dus de waarheid.” 

Bedrijven als HD Electronics, LG en Caterpillar wilden dat NAFTA er kwam. Bedrijven als Monsanto, Deutsche Bank en Ford willen niets liever dan een akkoord zoals TTIP of CETA, dat alle overblijvende handelsbarrières voor hen zal weghalen. Tussen de Verenigde Staten en de Europese Unie gaat het meestal niet over invoertaksen, maar des te meer over een verschil in normen en regelgeving. Alleen de Europese Unie kan daar op grote schaal verandering in brengen. 

Daarom steken die bedrijven enorm veel geld en tijd in lobbywerk. Dagelijks hebben 15.000 tot 20.000 lobbyisten – van wie er 4.500 officieel erkend zijn – toegang tot het Europees Parlement en de Europese Commissie. De verschillende lobbygroepen hebben kantoren vlak bij het Europees Parlement in Brussel, om toch maar zo dicht mogelijk bij de Europese parlementsleden en commissarissen te zitten. 

De liefde is wederzijds, want de vrije markt is het credo waarop de Europese Unie is gebouwd. Liberalisering en privatisering zijn het alfa en omega van de politieke klasse die Europa bestuurt. Zo komt het dat veel initiatieven van de Commissie geïnspireerd zijn op teksten die door lobbyisten werden voorgesteld. In de wandelgangen van de Europese instellingen vindt er een versmelting plaats van denken en doen, tussen zaakvoerders en politieke bestuurders. De winstlogica dringt steeds dieper door in de krochten van ons politieke systeem. Lobbywerk is de normaalste zaak geworden in de Europese Unie. Verschillende werkgeversorganisaties (in België het Verbond van Belgische Ondernemingen, VBO) zijn op Europese schaal georganiseerd in BusinessEurope. 

Daarnaast is er de ERT (European Round Table of Industrialists), die bestaat uit een kleine, machtige groep industriëlen. In de ERT zetelen een vijftigtal grote multinationals die samen een omzet van zo’n duizend miljard euro draaien en die 6,6 miljoen werknemers tewerkstellen. In het rapport van de ERT uit 2002 staat te lezen: “Het zakenleven verwacht van de politieke wereld dat hij de omstandigheden schept voor een versterkte concurrentiekracht door stevige en efficiënte besluitvorming.” En dat doet hij ook. De zogenaamd onafhankelijke onderhandelaars in de Europese Commissie staan erg dicht bij het bedrijfsleven. Karel De Gucht, die de onderhandelingen over TTIP startte en de onderhandelingen over CETA afrondde, is op dit moment onder andere bestuurder bij het staalbedrijf ArcelorMittal en zetelt in de raad van bestuur van Proximus, het vroegere Belgacom. Dat laatste bedrijf is lid van de Europese lobbygroep European Telecommunications Network Operators’ Association (ETNO), die meermaals met de Europese Commissie achter gesloten deuren onderhandelde over TTIP. ArcelorMittal is een zeer actieve EU-lobbyist: het bedrijf spendeert meer dan 1,5 miljoen euro aan lobbywerk per jaar. Dat iemand als Karel De Gucht, die perfect weet hoe commissarissen het best worden beïnvloed, in zijn bestuur zetelt, is voor het bedrijf dus zeker een goede zaak. 

Dit is niet uitzonderlijk: een derde van de commissarissen die onder Barroso werkten (en dus tijdens de onderhandelingen over TTIP en CETA Europees commissaris waren) vond via de draaideur naar het bedrijfsleven een functie in een multinational. Barroso zelf spant de kroon met zijn overstap naar Goldman Sachs, een investeerdersbank die mee aan de basis van de crisis van 2008 lag. Europese commissarissen die vrijhandelsverdragen onderhandelen in naam van het algemeen belang hebben dus wel heel nauwe banden met het bedrijfsleven dat grote voordelen haalt uit vrijhandelsverdragen. Erg verrassend is hun keuze dan ook niet.

Line De Witte, TTIP en CETA voor beginners. Is het gevaar geweken?, 

Uitgeverij EPO, 2017, 136 p., 12,95 euro.

Te bestellen via www.pvdashop.be

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van maart  2017. Abonnement.